Jej życie to gotowa opowieść o odwadze, naukowej pasji i niezłomności. Zofia Kielan-Jaworowska to warszawska sanitariuszka z Powstania, światowej klasy paleobiolog i pionierka wypraw naukowych na Pustynię Gobi. Odkryła nie tylko nieznane gatunki dinozaurów i ssaków, ale również zapewniła Polsce miejsce w światowej elicie naukowej.
Dziewczyna z Powstania
Urodzona w 1925 r. w Sokołowie Podlaskim, Kielan-Jaworowska w młodości przeszła próbę, jaką dla wielu Polaków była II wojna światowa. Harcerka, członkini Szarych Szeregów, walczyła w powstaniu warszawskim jako sanitariuszka w zgrupowaniu „Żubr”. Jej wojenne doświadczenia wykształciły w niej nie tylko odwagę, ale i hart ducha, który później zaowocował w najbardziej wymagających ekspedycjach naukowych.
Na tropie prehistorycznych tajemnic
Po wojnie ukończyła biologię na Uniwersytecie Warszawskim, a w 1953 r. obroniła doktorat z paleontologii. Jej naukowa kariera zaczęła się od badań trylobitów, ale to Pustynia Gobi, surowa, bezlitosna i pełna tajemnic, stała się miejscem, gdzie zapisała się złotymi zgłoskami w historii nauki.
W latach 1963–1971 organizowała i kierowała polsko-mongolskimi ekspedycjami paleontologicznymi. Wśród wydm i skalnych wychodni odkrywała nieznane dotąd gatunki dinozaurów, jaszczurek, krokodyli i (co najważniejsze) pierwotnych ssaków z okresu kredy. To dzięki jej badaniom świat po raz pierwszy poznał tak szczegółowo pradawnych przodków dzisiejszych ssaków.
Zofia z Gobi
W świecie paleobiologii jej nazwisko stało się synonimem autorytetu. Dziesiątki wymarłych gatunków nazwano na jej cześć: Kielanodon, Zofiabaatar, Kielantherium, Zofiagale, czy Indobaatar zofiae. Eksponaty wykopane przez jej zespół trafiały z powrotem do Mongolii, po wcześniejszym wykonaniu dokumentacji i odlewów w Polsce.
Dzięki niej Polska stała się rozpoznawalnym ośrodkiem badań paleontologicznych. W 1980 r. została wiceprezydentką Międzynarodowej Unii Nauk Geologicznych, a później kierowała Norweskim Towarzystwem Paleontologicznym. Pracowała na Uniwersytecie Harvarda, Université Paris Diderot i Uniwersytecie w Oslo, gdzie przez lata prowadziła katedrę paleontologii.
Naukowy Mount Everest
Kielan-Jaworowska pozostawiła po sobie nie tylko dziedzictwo odkryć. Była współautorką monumentalnej publikacji Mammals from the Age of Dinosaurs, która stała się biblią dla badaczy prehistorycznych ssaków. Opublikowała ponad 220 prac naukowych i zdobyła najważniejsze wyróżnienia w swojej dziedzinie, w tym prestiżowy Romer-Simpson Medal i Walter Granger Memorial Award, przyznawane przez amerykańskie Towarzystwo Paleontologii Kręgowców. Była też jedną z nielicznych kobiet na świecie, które w tak zdominowanej przez mężczyzn dziedzinie jak paleontologia, wyznaczały kierunki rozwoju nauki.
Kobieta epoki dinozaurów
Zofia Kielna-Jaworowska zmarła w 2015 r. w Warszawie. Pochowana została na Cmentarzu Północnym. Pozostawiła po sobie nie tylko tony skamielin, ale przede wszystkim przykład, że Polka może nie tylko badać świat, ale i go odkrywać. Do dziś jej imię znajdziemy w atlasach paleontologii, podręcznikach, a nawet na… kartach edukacyjnych w grze „Akademia Superbohaterów”.
