Zapomniany geniusz Wielkiej Emigracji: Jan Józef Baranowski

Autor:Kacper Kmieciak

Gdy Europa zaczęła przyspieszać na żelaznych torach, niewielu potrafiło dostrzec, dokąd zmierza cywilizacja. Jan Józef Baranowski należał do osób, które wcześnie zrozumiały wagę przemysłu, finansów i mechaniki w nowej epoce. Jego losy prowadzą od romantycznego zrywu do mozolnej pracy u podstaw, niewidocznej gołym okiem. To opowieść o tym, jak bardzo przyszłość zależała wtedy od ludzi, którzy myśleli pragmatyczniej niż ich epoka.

Zdjęcie 1: Jan Józef Baranowski w ostatniej dekadzie życia. Źródło: "Bolesław Orłowski", Kłosy no. 793 Warszawa 1880., Public domain, via Wikimedia Commons — *Jan Józef Baranowski w ostatniej dekadzie życia. Źródło: „Bolesław Orłowski”, Kłosy no. 793 Warszawa 1880., Public domain, via Wikimedia Commons*

Młodość pod zaborami

Warto wspomnieć, że Jan Józef Baranowski przyszedł na świat na terytorium dzisiejszej Białorusi, a dokładniej w Śmiłowiczach nieopodal Mińska. Narodziny przyszłego wynalazcy przypadły na dzień 7 września 1805 roku. Rodzicami Baranowskiego byli polski szlachcic Marian Baranowski herbu Grzymała oraz Marianna Szalkiewiczówna. Pierwszą szkołą Jana był konwikt szlachecki w rodzinnych Śmiłowiczach, prowadzony przez księży misjonarzy, przy którym funkcjonował klasztor. Placówki tego typu cieszyły się opinią solidnych ośrodków edukacyjnych, w których nacisk kładziono nie tylko na podstawową naukę, lecz także na dyscyplinę i przygotowanie do późniejszej służby państwowej. Jak dotąd to jedyny fakt dobrze znany z lat młodzieńczych naszego dzisiejszego bohatera.

Zdjęcie: Kościół wraz z klasztorem księży misjonarzy w Śmiłowiczach autorstwa Napoleona Ordy. Źródło: Napoleon Orda, Public domain, via Wikimedia Commons — *Kościół wraz z klasztorem księży misjonarzy w Śmiłowiczach autorstwa Napoleona Ordy. Źródło: Napoleon Orda, Public domain, via Wikimedia Commons*

Kolejny etap w życiu Baranowskiego to lata 1821–1825, kiedy studiował na wydziale matematyczno-fizycznym Uniwersytetu Wileńskiego. Po ukończeniu tego kierunku młody szlachcic pozostał na uczelni i w latach 1825–1828 kontynuował naukę na wydziale prawnym. Zwieńczeniem studiów było uzyskanie tytułu kandydata nauk, co odpowiada współczesnemu tytułowi doktora. Niedługo po zakończeniu edukacji Baranowski znalazł zatrudnienie w biurze korespondencji zagranicznej Banku Polskiego. Praca ta wymagała skrupulatności i wyjątkowej precyzji, co w późniejszym życiu ułatwiło mu projektowanie i udoskonalanie urządzeń biurowych oraz systemów rachunkowych.

Wydarzeniem, które na trwałe wpłynęło na dalsze życie przyszłego wynalazcy, był wybuch powstania listopadowego. Baranowski zgłosił się do Wojska Królestwa Polskiego na ochotnika. Został wcielony do kawalerii, początkowo do korpusu gidów, a następnie do 5. pułku ułanów. Służył w oddziałach dowodzonych przez generała Girolamo Ramorina. Dowódca, odmawiając wykonania rozkazu walki z Rosjanami, wycofał się ze swoimi oddziałami do Galicji. Tam młody szlachcic wraz z towarzyszami broni został internowany.

Emigracja i praca u podstaw

Po roku internowania Baranowski udał się na emigrację. Jak wielu jemu podobnych, wybrał Francję, a dokładniej miasta w Burgundii oraz Lyonu. To tam spędził pierwsze lata na wygnaniu, imąjąc się zajęć bankiera oraz przedstawiciela handlowego.

W 1837 roku Polak przeniósł się do Paryża, by pracować w banku Jelski, Dussard et Compagnie. Kolejnym przełomowym wydarzeniem w życiu Baranowskiego był rozwój kolei. Były powstaniec z zainteresowaniem obserwował rozkwit nowej technologii. Fascynacja tym zagadnieniem sprawiła, że w 1843 roku nasz bohater zatrudnił się na stanowisku inspektora rachuby kolei Paryż–Rouen–Hawr. Polak zasłynął wówczas z opracowania doskonałego systemu księgowości tej firmy. Jego rozwiązania stały się później standardem w większości przedsiębiorstw kolejowych we Francji.

Czochralski – Polak, który zrewolucjonizował elektronikę

Jan Baranowski pracował w kolejnictwie do 1848 roku. Obcowanie z nowoczesną technologią obudziło w nim zmysł wynalazcy, i to właśnie ta dziedzina będzie go zajmowała przez następne ćwierć wieku. O najważniejszych wynalazkach naszego rodaka wspomnę w kolejnej części tego tekstu.

Francja, „zdradziła” Baranowskiego w 1872 roku. Kraj, który dopiero co przegrał wojnę z Prusami Bismarcka, musiał zapłacić zwycięzcy olbrzymie kontrybucje. Baranowski przedstawił rządowi plan pożyczki, pozwalającej rozpocząć spłacanie zobowiązań wobec świeżo utworzonego Cesarstwa Niemieckiego. Nasz rodak nie otrzymał za to żadnej nagrody, co zraziło go do nowej III Republiki Francuskiej. Wynalazca zdecydował się opuścić kraj i udać się do Wielkiej Brytanii.

Ostatnie lata życia Baranowskiego (1872–1888) przypadły na pobyt w Londynie, wśród tamtejszej polskiej emigracji. Polak podjął pracę w powiązanym z Hotelem Lambert Towarzystwie Literackim Przyjaciół Polski. Zajął się tam między innymi opracowywaniem słowników. Zwieńczeniem tej pracy było wydanie w 1880 roku słownika pt. Student’s Anglo-Polish Grammar, przeznaczonego dla Anglików uczących się języka polskiego. Jan Józef Baranowski zmarł 30 marca 1888 roku w Londynie, gdzie został pochowany.

Zdjęcie 3: Maszyna do liczenia głosów stworzona przez Baranowskiego w 1848 roku. Źródło: Jan Józef Baranowski, Public domain, via Wikimedia Commons — *Maszyna do liczenia głosów stworzona przez Baranowskiego w 1848 roku. Źródło: Jan Józef Baranowski, Public domain, via Wikimedia Commons*

Konstruktor nowoczesności: najważniejsze wynalazki i usprawnienia Baranowskiego

Niejednokrotnie w tekście określałem Baranowskiego geniuszem czy też wynalazcą. Pora teraz obronić tę tezę i pokazać, jakież to wynalazki stworzył nasz rodak. Za chwilę zobaczycie, że wiele z nich otacza nas każdego dnia.

W ciągu swojego życia Baranowski opatentował łącznie 17 wynalazków. Pierwszym znaczącym dziełem Jana Józefa Baranowskiego był gazomierz, opatentowany we Francji w 1843 roku. Urządzenie to pozwalało na znacznie dokładniejsze mierzenie zużycia gazu miejskiego, co miało kluczowe znaczenie dla szybko rozwijających się gazowni i systemów oświetlenia ulic. Rozwiązanie Baranowskiego zostało wysoko ocenione przez francuskich inżynierów i przyniosło mu uznanie w środowisku technicznym.

Kolejnym i zarazem jednym z najbardziej praktycznych wynalazków Polaka była maszyna do liczenia głosów, zaprezentowana w 1848 roku. Urządzenie szybko weszło do użytku najpierw we francuskim, a później również w innych parlamentach. Rok później Baranowski skonstruował maszynę księgową służącą do kontroli rachunków, za którą otrzymał medal od Francuskiego Towarzystwa Zachęty do Wynalazczości. W tym samym roku powstało urządzenie, z którym wielu z nas obcuje do dziś: ręczny kasownik do biletów. Wynalazek nagrodzono aż dwoma medalami. Ulepszona wersja zaprezentowana na wystawie w Londynie w 1851 roku pozwalała na drukowanie i kasowanie nawet pięciu tysięcy biletów na godzinę.

Nie mnie oceniać, który z wynalazków Baranowskiego był najważniejszy, jednak z pewnością jednym z najbardziej przełomowych był automatyczny semafor kolejowy, opatentowany w 1857 roku. Jego system sygnalizacji przyjęto jeszcze w tym samym roku we Francji, rok później w północnych Włoszech, a od 1861 stopniowo wprowadzano go także w Wielkiej Brytanii.

Niestety dziś mało kto zdaje sobie sprawę, że tak naprawdę wiele otaczających nas urządzeń zawdzięczamy jednemu człowiekowi. To właśnie dlatego warto przypominać, że dzięki geniuszowi naszego rodaka, Jana Józefa Baranowskiego, wiele z nich mogło powstać.