Uzbrojenie Korpusu Ochrony Pogranicza w latach 1924 – 1939 [1/5]

Korpus Ochrony Pogranicza (KOP) – była to polska formacja wojskowa utworzona 17 września 1924 r., przejęła zadania od Policji Państwowej oraz Straży Granicznej. Odpowiedzialna była za ochronę wschodniej granicy II Rzeczypospolitej, do jej zadań należało: zabezpieczenie przed penetracją agentów jak i zwartych uzbrojonych oddziałów dywersyjnych, przerzucanych przez sowieckie służby specjalne z terenu ZSRR na terytorium II Rzeczypospolitej. Ponadto zwalczanie nielegalnego przemytu oraz przestępstw skarbowych.

Przez 15 lat istnienia w Korpusie Ochrony Pogranicza zachodził szereg zmian w uzbrojeniu używanym przez żołnierzy tej formacji. W pięciu osobnych odsłonach chciałbym rozwinąć ten temat. W części I – opisać pierwotne uzbrojenie w broń długą jakie otrzymał KOP w trakcie formowania formacji wojskowej, w części II – modernizację broni długiej która zachodziła w okresie międzywojennym, w części III – ostateczne uzbrojenie w broń długą z którym KOP wyruszył do walki w okresie wojny obronnej 1939 r., w części IV – uzbrojenie KOP w broń krótką palną tj. pistolety oraz rewolwery w ostatniej części V – artylerię polową, przeciwpancerną oraz moździerze. Celowo pominąłem broń sieczną w postaci szabel – które to również były wykorzystywane w szwadronach kawalerii KOP.

Pierwotne uzbrojenie w broń długą oraz maszynową batalionów piechoty oraz szwadronów kawalerii KOP

Korpus Ochrony Pogranicza (KOP) – była to polska formacja wojskowa utworzona 17 września 1924 r., przejęła zadania od Policji Państwowej oraz Straży Granicznej. Odpowiedzialna była za ochronę wschodniej granicy II Rzeczypospolitej, do jej zadań należało: zabezpieczenie przed penetracją agentów jak i zwartych uzbrojonych oddziałów dywersyjnych, przerzucanych przez sowieckie służby specjalne z terenu ZSRR na terytorium II Rzeczypospolitej. Ponadto zwalczanie nielegalnego przemytu oraz przestępstw skarbowych.

Przez 15 lat istnienia w Korpusie Ochrony Pogranicza zachodził szereg zmian w uzbrojeniu używanym przez żołnierzy tej formacji. W pięciu osobnych odsłonach chciałbym rozwinąć ten temat. W części I – opisać pierwotne uzbrojenie w broń długą jakie otrzymał KOP w trakcie formowania formacji wojskowej. W części II – modernizację broni długiej która zachodziła w okresie międzywojennym. W części III – ostateczne uzbrojenie w broń długą z którym KOP wyruszył do walki w okresie wojny obronnej 1939 r. W części IV – uzbrojenie KOP w broń krótką palną tj. pistolety oraz rewolwery w ostatniej części V – artylerię polową, przeciwpancerną oraz moździerze. Celowo pominąłem broń sieczną w postaci szabel – które to również były wykorzystywane w szwadronach kawalerii KOP.

Po zakończeniu I Wojny Światowej oraz następnie walk prowadzonych o granice oraz niepodległość w Wojsku Polskim używano cały szereg rodzajów broni, które zostały przejęte od byłych zaborców jak i pozyskane drogą zakupu. Uzbrojenie przekazywane dla tworzonych jednostek KOP pochodziło z przezbrojenia jednostek Wojska Polskiego oraz z rezerw znajdujących się w składnicach centralnych.

Podstawową jednostką taktyczną w KOP był batalion piechoty, składał się z drużyny dowódcy, plutonu łączności, plutonu karabinów maszynowych oraz od 3 do 5 kompanii strzeleckich, w każdej znajdowały się 3 plutony, złożone z kolei z 4 drużyn. Dodatkowo KOP posiadał oddziały kawalerii, podstawowa jednostka to szwadron kawalerii, w jej skład wchodziła – drużyna dowódcy oraz 2 plutony, w każdym po 4 sekcje (dodatkowo po 1932 r. doszedł jeszcze pluton a następnie drużyna uzbrojona ciężkie karabiny maszynowe). Żołnierze KOP uzbrojeni byli w broń powtarzalną, mianowicie karabiny (kb) i karabinki (kbk) oraz lekką (rkm, potem też Ikm) oraz ciężką broń maszynową (ckm).

Dla nowo sformowanych batalionów piechoty KOP przewidziane zostały jako podstawowe uzbrojenie, austriackie karabiny i karabinki Mannlicher wz. 1895, jako wsparcie francuskie ręczne karabiny maszynowe Chauchat wz. 1915 oraz francuskie ciężkie karabiny maszynowe Hotchkiss wz. 1914. Dodatkowo karabiny Lebel wz. 1886/93 użytkowano jako szkolne.

Karabin powtarzalny Mannlicher wz. 1895 (patrz fot. 1) – został zaprojektowany przez austriackiego konstruktora Ferdinanda Karla Adolfa Josef Ritter von Mannlicher. Zamek w broni był dwutaktowy, ryglowanie odbywało się przez obrót tłoka zaporowego. Z kolei obrót tłoka zaporowego wymuszały wycięte bruzdy współpracujące z występami znajdującymi się wewnątrz trzonu zamkowego. Zasilanie ze stałego magazynka pudełkowego ładowanego poprzez 5 sztuk naboi o kalibrze 8 mm. Przyrządy celownicze składały się z trójkątnej muszki oraz celownika ramkowego. Broń była dodatkowo wyposażona w bagnet nożowy M1895 mocowany pod lufą przy pomocy specjalnej rękojeści.[1] Lufa z nakładką drewnianą. Karabiny Mannlichera dobrze sprawdziły się na frontach I Wojny Światowej. Legiony Polskie pod przywództwem Józefa Piłsudskiego walczące u boku sił austrowęgierskich wyposażone zostały w karabiny oraz karabinki Mannlichera wz. 1895. Po zakończeniu działań wojennych w 1918 r. około 40% całego uzbrojenia Wojska Polskiego stanowiły wspomniane kb i kbk Mannlichiera ze zbrojowni dawnego zaboru austriackiego.

Okres przejściowy uzbrojenia w broń długą oraz maszynową batalionów piechoty oraz szwadronów kawalerii KOP

W KOP w kb oraz kbk Mannlichiera uzbrojono bataliony piechoty jak i kawalerii . W latach 30-tych broń ta była powoli wycofywana z uzbrojenia i różnymi kanałami była systematycznie sprzedawana do Hiszpanii, trawionej wojną domową jak również sprzedano część karabinów do Węgier.^[2]

Karabin powtarzalny Lebel wz. 1886/93 (patrz fot. 2) – był bronią powtarzalną. Zamek był czterotaktowy, ślizgowo-obrotowy. Ryglowanie odbywało się za pomocą dwóch rygli. Zasilanie ze stałego magazynka rurowego ładowanego poprzez 8 sztuk naboi o kalibrze 8 mm. Przyrządy celownicze składały się z trójkątnej muszki i celownika krzywiznowego. Broń była dodatkowo wyposażona w bagnet czworograniasty Mle 1886.

Początek kariery francuskich kb oraz kbk w Wojsku Polskim związany jest z Błękitną Armią gen. Józefa Hallera. Wraz z nią przybyłe do Polski kb i kbk Lebel, ponadto kolejne egzemplarze pozyskane były w drodze zakupów z Francji. W 1938 r. w Wojsku Polskim znajdowało się około 148.000 sztuk tego karabinu. W KOP kb typu Lebel (patrz fot. 3) były wykorzystywane jedynie jako broń szkoleniowa w ilości około 300 egzemplarzy, aby w 1935 r. zostać całkowicie wycofane i zwrócone do składnic Wojska Polskiego.

Ręczny karabin maszynowy Chauchat wz. 1915 (patrz fot. 4) – stanowił zespołową broń piechoty francuskiej oraz amerykańskiej podczas I wojny światowej. Zaprojektowany został przez węgierskiego konstruktora broni Rudolpha Frommera. Ostatecznymi producentami zostali jednak Francuzi: projektanci broni Chauchat i Sutter oraz dyrektor wytwórni Paul Ribeyrolles. Automatyka opiera się na zasadzie długiego odrzutu lufy, ryglowanie odbywa się poprzez obrót tłoka zaporowego. Mechanizmy zamkowy i spustowy umieszczone są w komorze zamkowej, łączącej jednocześnie lufę i drewnianą kolbę. Spust z chwytem pistoletowym, tuż przed osadą magazynka dodatkowy drewniany uchwyt. Broń zasilano z łukowego, półkolistego 20 nabojowego magazynka pudełkowego dołączanego od dołu amunicji o kalibrze 8 mm. Przyrządy celownicze składają się z celownika ramieniowo-krzywiznowego.

Na frontach I Wojny Światowej broń wykazała się jako uzupełnienie dla ciężkich karabinów maszynowych, dając wsparcie podczas ataku prowadzonego przez oddziały piechoty. Początek kariery w Wojsku Polskim związany jest z Błękitną Armią gen. Józefa Hallera. Wraz z nią przybyłe do Polski rkm Chauchat, ponadto kolejne egzemplarze pozyskane były w drodze zakupów z Francji. Odegrały ważną rolę w walkach prowadzonych przez Wojsko Polskie o granicę i niepodległość w latach 1919-1920. Należał do podstawowych ręcznych karabinów maszynowych wykorzystywanych Wojsku Polskim w latach 20-tych. Wojsko dysponowało w szczytowym okresie użytkowania ponad 11,800 egzemplarzy. 

W KOP planowano wyposażyć bataliony piechoty po 12 rkm Chauchat na kompanię. Z 16 magazynkami na każdą sztukę broni oraz po 4 rkm Chauchat na szwadron kawalerii KOP. Jednakże brakowało rkm tak aby w pełni wyposażyć etatowo oddziały. Do KOP trafiło około 1.000 – 1.100 egzemplarzy tego rkm (patrz fot. 5 i 6). . W latach 30-tych broń ta była powoli wycofywana z uzbrojenia i różnymi kanałami była systematycznie sprzedawana do Hiszpanii trawionej wojną domową.^[3]

Docelowe uzbrojenie w broń długą oraz maszynową batalionów piechoty oraz szwadronów kawalerii KOP

Ciężki karabin maszynowy Hotchkiss Mle 1914 (patrz fot. 7) – był używany jako ckm na podstawie trójnożnej, stanowiąc wsparcie dla oddziałów piechoty tak w ataku jak i w obronie, ponadto stanowił standardowe uzbrojenie francuskich wozów bojowych z I Wojny Światowej. Skonstruowany w firmie Hotchkiss (założonej przez Benjamina Hotchkissa), przez Laurence’a Benéta i Henriego Merciégo. Karabin maszynowy z lufą chłodzoną powietrzem, która w celu przeładowania wykorzystywała energię z gazów prochowych odprowadzanych przez boczny otwór w lufie, używany jako ckm na podstawie trójnożnej. Broń zasilano z taśmy sztywnej na 24 lub 30 naboi o kalibrze 8 mm., które można było zaszczepić razem w jedną większą.  

Pierwszą jednostką Wojska Polskiego wyposażoną w ckm Hotchkiss była Błękitna Armia gen. Józefa Hallera. Wraz z nią przybyłe do Polski ckm Hotchkiss, ponadto kolejne egzemplarze pozyskane były w drodze zakupów z Francji. W 1924 r. zdecydowano przezbroić ckm Hotchiss na nabój niemiecki, tworząc tym samym nowy ckm wz. 25. Przeróbka Hotchkissa sprowadziła się do dostosowania taśmy, donośnika, czółka zamka i komory nabojowej. Próby nowej broni dowiodły, że były to zmiany dalece niewystarczające. Okazało się, że Francuzi pozostawili niezmieniony przewód lufy, z rzeźbą bruzd i ich skokiem dostosowanymi do nabojów francuskich, zmieniając wyłącznie komorę nabojową. Rezultatem było znaczne obniżenie celności strzelania nawet z fabrycznie nowych luf, gdyż miały one średnicę o 0,1 mm większą niż niemieckie.[1] Wojsko Polskie dysponowało w szczytowym okresie użytkowania ponad 3,840 egzemplarzy obu modeli Mle 1914 oraz wz. 25.

---

[1] Leszek Erenfeicht, „Karabiny Maszynowe Hotchkiss – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom. 31”, s. 31.

Do jednostek KOP uzbrojenie to trafiło z różnorakim nasyceniu od 2, poprzez 4 aż do 8 ckm Hotchkiss przypadających na batalion KOP (patrz fot. 8 i 9). Większość ckm Hotchkiss jakie trafiły do KOP był to model Mle 1914 (około 110 egzemplarzy) ale jako uzupełnienie trafił również model ckm wz. 25 (około 20 egzemplarzy). Wraz z postępami przezbrojenia następującymi w KOP w latach 20-tych w broń na nabój niemiecki 7,92 mm do 1936 r. wszystkie Hotchkissy zastępowano ciężkimi karabinami maszynowymi Maxima.

W okresie międzywojennym KOP wraz z pozostałymi rodzajami Wojska Polskiego przechodził modernizację w celu unifikacji posiadanego uzbrojenia. Rozpoczęła się wymiana posiadanego uzbrojenia na inne rodzaje, ale o tym w kolejnej odsłonie.

SPIS ILUSTRCJI

1. Karabin powtarzalny Mannlicher M1895, Źródło: https://pl.wikipedia.org
2. Karabin powtarzalny Lebel wz. 1886/93, Źródło: https://muzeumwp.pl
3. Żołnierze KOP uzbrojeni w karabiny powtarzalne Lebel wz. 1886/93, Źródło: https://www.szukajwarchiwach.gov.pl
4. Ręczny karabin maszynowy Chauchat wz. 1915, Źródło: Zdjęcie wykonał autor w 2016 r. w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.
5. Żołnierze batalionu piechoty KOP „Czortków” z dwoma ręcznymi karabinami maszynowymi Chauchat wz. 1915, zdjęcie wykonane około 1928 r., Źródło: Zdjęcie w posiadaniu p. Zbigniew Nowicki, udostępnione poprzez stronę: https://muzeumsg.strazgraniczna.pl
6. Żołnierze z plutonu odwodowego KOP z dwoma ręcznymi karabinami maszynowymi Chauchat wz. 1915 oraz karabinami powtarzalnymi Mannlicher wz. 1895, Źródło: Zdjęcie w posiadaniu p. Wojciech Grobelski, udostępnione autorowi poprzez stronę: https://muzeumsg.strazgraniczna.pl
7. Ciężki karabin maszynowy Hotchkiss Mle 1914, Źródło: Zdjęcie wykonał autor w 2024 r. w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.
8. Żołnierze z plutonu ciężkich karabinów maszynowych 23 batalionu piechoty KOP z dwoma ciężkimi karabinami maszynowymi Hotchkiss Mle 1914, Źródło: Zdjęcie w posiadaniu p. Tomasz Sak, udostępnione autorowi poprzez stronę: https://muzeumsg.strazgraniczna.pl 9. Żołnierze z plutonu ciężkich karabinów maszynowych 23 batalionu piechoty KOP z dwoma ciężkimi karabinami maszynowymi Hotchkiss Mle 1914, Źródło: Zdjęcie w posiadaniu p. Tomasz Sak, udostępnione autorowi poprzez stronę: https://muzeumsg.strazgraniczna.pl

BIBLIOGRAFIA

Erenfeicht L., „Austriackie Karabiny Mannlichiera – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom 102”, W-wa 2016.

Erenfeicht L., „Karabiny Maszynowe Hotchkiss – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom 31”, Warszawa 2014.

Erenfeicht L. i Kostankiewicz A., „Chauchat 1915 – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom 103”, Warszawa 2016.

Erenfeicht L., Kostankiewicz A. i Ochman M., „Karabiny Lebel Mle 1886 i Berthier Mle 1907-15 – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom 103”, Warszawa 2016.

Jabłonowski M., „Formacja Specjalna Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939”, Warszawa 2002.

Juszkiewicz T., „Uzbrojenie w karabiny i karabinki powtarzalne, Korpusu ochrony pogranicza w latach 1924-39”, Centralny Ośrodek Szkolenia SG, Koszalin 1998.

Mackiewicz M., „Bagnety – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom. 88”, Warszawa 2016.

Matuszewski R. i Wojciechowski I., „Karabin Mannlicher wz. 1895”, Warszawa 1988.

---

[1] Michał Mackiewicz, „Bagnety – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom. 88”, s. 17.

[2] Leszek Erenfeicht, „Austriackie Karabiny Mannlichiera – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom. 102”, s. 53.

[3] Leszek Erenfeicht i Andrzej Kostankiewicz, „Chauchat 1915 – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom. 103”, s. 56.

[4] Leszek Erenfeicht, „Karabiny Maszynowe Hotchkiss – Wielki Leksykon Uzbrojenia tom. 31”, s. 31.