Stefan Szolc-Rogoziński: polski pionierem Afryki Równikowej

Stefan Szolc‑Rogoziński (1861–1896) był jednym z najbardziej niezwykłych polskich podróżników XIX wieku, pionierem badań Afryki Zachodniej, organizatorem pierwszej polskiej ekspedycji naukowej do Kamerunu oraz działaczem o silnym zacięciu patriotycznym. Choć Polska nie istniała wówczas jako państwo, potrafił wykorzystać modę na odkrywanie Afryki, aby zwrócić uwagę świata na naród pozbawiony własnej państwowości.

Karol Stefan Scholtz: sylwetka patrioty

Karol Stefan Scholtz (później: Stefan Szolc‑Rogoziński) urodził się 14 kwietnia 1861 r. w Kaliszu, w rodzinie mieszczańskiej wyznania ewangelickiego¹. Jego ojciec, Ludwik Scholtz, był pochodzącym z Niemiec przemysłowcem kaliskim. Z kolei matka – Malwina z Rogozińskich – wywodziła się z polskiej rodziny inteligenckiej, córka warszawskiego adwokata². W domu rodzinnym dominował język niemiecki, jednak matka dbała o wychowanie dzieci w polskiej tradycji. Po jej przedwczesnej śmierci Stefan coraz bardziej identyfikował się z polskością. Jako młody człowiek spolszczył nazwisko Scholtz na „Szolc” i dodał do niego panieńskie nazwisko matki – „Rogoziński”, podkreślając w ten sposób swoje związki z polską kulturą i narodem³.

W dzieciństwie uczył się w domu pod okiem guwernerów, następnie trafił do gimnazjum we Wrocławiu, gdzie nawiązał przyjaźń m.in. z Klemensem Tomczkiem, późniejszym uczestnikiem wyprawy kameruńskiej. Od wczesnych lat odznaczał się dużymi zdolnościami językowymi. Biegle znał rosyjski, niemiecki, francuski i angielski, a także radził sobie z włoskim i hiszpańskim⁴.

Wstąpienie  do marynarki rosyjskiej i pierwsze podróże

Pod koniec lat 70. XIX w., wbrew woli ojca, Stefan zdecydował się na karierę morską. W 1878 r. wstąpił jako ochotnik do Akademii Marynarki Wojennej w Kronsztadzie, będącej główną szkołą oficerską floty rosyjskiej. W 1880 r. zdał egzamin oficerski i otrzymał stopień oficera marynarki⁵.

Wkrótce wziął udział w rejsie dookoła świata na krążowniku „Gienieral‑Admirał”. Podróż ta, prowadząca m.in. przez Algier i Maroko, stała się impulsem do zainteresowania się Afryką, szczególnie mało znanymi wówczas obszarami Afryki Równikowej⁶.

Idea polskiej wyprawy do Afryki

Po powrocie do Europy Rogoziński pojawił się w Paryżu, gdzie w 1881 r. został przyjęty do Paryskiego Towarzystwa Geograficznego. W tym środowisku naukowym zetknął się z najnowszymi badaniami nad Afryką oraz atmosferą „wyścigu” mocarstw kolonialnych o wpływy na kontynencie⁷.

W 1881 r. w Neapolu, w Klubie Afrykańskim, publicznie przedstawił projekt polskiej wyprawy badawczej do Afryki Równikowej. Celem ekspedycji miało być nie tylko zdobycie wiedzy geograficznej, przyrodniczej i etnograficznej. Miała ona także pokazać światu, że naród pozbawiony państwa jest zdolny do przedsięwzięć na najwyższym światowym poziomie. W tle projektu pojawiała się również idea zorganizowania – choćby w dalekiej przyszłości – polskiej kolonii zamorskiej⁸.

Rogoziński zorganizował wśród Polaków zbiórkę funduszy, znajdując poparcie wśród przedstawicieli ówczesnej inteligencji, m.in. Wacława Nałkowskiego, Bolesława Prusa, Henryka Sienkiewicza czy Filipa Sulimierskiego. Ojciec odmówił mu finansowego wsparcia, dlatego na organizację wyprawy przeznaczył własny udział w spadku po matce⁹.

Ekspedycja do Kamerunu (1882–1885)

13 grudnia 1882 r. z portu Le Havre we Francji wyruszył niewielki statek „Łucja Małgorzata” (fr. „Lucie Marguerite”). Został on zakupiony przez Rogozińskiego specjalnie na potrzeby wyprawy. W skład głównej grupy wchodzili: Stefan Szolc‑Rogoziński jako kierownik, geolog i kartograf Klemens Tomczek oraz meteorolog Leopold Janikowski, a także kilku francuskich marynarzy¹⁰.

Statek obrał kurs na Maderę, Wyspy Kanaryjskie, następnie wzdłuż wybrzeży Zachodniej Afryki – przez Liberię, Złote Wybrzeże – aż do Zatoki Gwinejskiej. W kwietniu 1883 r. ekspedycja dotarła do wybrzeży Kamerunu¹¹.

Stacja badawcza na wyspie Mondoleh

W kwietniu 1883 r. Rogoziński zakupił od miejscowego wodza część wyspy Mondoleh (Mondori) położonej w zatoce Ambas u wybrzeży Kamerunu. Na wyspie założono stację badawczą, nazwaną „Stefania”, która stała się bazą wypadową dla wypraw w głąb lądu¹². Janikowski zajmował się budową i organizacją bazy, podczas gdy Rogoziński i Tomczek koncentrowali się na pracach eksploracyjnych i kartograficznych¹³.

Wyprawy w głąb lądu i odkrycia geograficzne

Latem 1883 r. rozpoczęły się wyprawy w głąb lądu. Rogoziński i Tomczek penetrowali obszary zamieszkane przez ludy Mungo, Balong, Bakundu i inne plemiona na przedpolu Gór Kameruńskich. Zasadniczym celem jednej z pierwszych ekspedycji było dotarcie do jezior położonych w głębi lądu. W trakcie badań natrafiono na Jezioro Barombi Mbo, określane także jako Jezioro Słoniowe (od licznie przebywających tam niegdyś słoni). Na część kartograficzną wyprawy składały się szczegółowe pomiary i szkice terenu, które zostały później przekazane do Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie¹⁴. Ekspedycja odkryła ponadto inne zbiorniki wodne – m.in. Jezioro Balombi‑ba‑Kotta – oraz szereg wodospadów na rzekach regionu, co znacząco wzbogaciło europejską wiedzę o hydrografii Kamerunu¹⁵.

W 1884 r. Rogoziński, Janikowski oraz niemiecki dziennikarz Hans Zöller podjęli próbę wejścia na najwyższy szczyt Kamerunu — wulkan Fako, o wysokości około 4095 m n.p.m. Jest to kulminacja masywu zwanego Kamerunem, czyli Mount Cameroon. Wyprawa zakończyła się sukcesem – Polacy znaleźli się w gronie pionierów, którzy zdobyli szczyt.

Wyniki naukowe i kolekcje

Prace Rogozińskiego i jego współpracowników miały znaczny wymiar naukowy. Sporządzone mapy i opisy terenów Kamerunu stały się ważnym uzupełnieniem ówczesnej kartografii Afryki Zachodniej¹⁶. Rogoziński prowadził także obserwacje meteorologiczne, przyrodnicze i etnograficzne, a ponadto gromadził okazy flory, fauny oraz przedmiotów codziennego użytku miejscowej ludności¹⁷.

Zebrane zbiory — obejmujące broń, narzędzia, wyroby rzemiosła, maski, stroje oraz okazy przyrodnicze — trafiły częściowo do Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie. Stanowiły później ważny trzon kolekcji afrykanistycznych w polskich muzeach etnograficznych. Są one do dziś jednymi z najstarszych naukowo dokumentowanych zbiorów afrykańskich w Polsce¹⁸.

Wymiar polityczny ekspedycji – marzenie o polskiej kolonii

Ekspedycja kameruńska miała również wymiar polityczny. Rogoziński zdawał sobie sprawę, że Afryka staje się obszarem rywalizacji mocarstw kolonialnych, zwłaszcza Wielkiej Brytanii i Niemiec. Poprzez zakup ziem i zawieranie traktatów z lokalnymi władcami usiłował zabezpieczyć pewien obszar przed agresywną ekspansją niemiecką¹⁹.

Na przełomie 1883 i 1884 r. zawierał z wodzami lokalnych plemion umowy przypominające protektoraty, tworząc strukturę określaną jako „Boty” – federację kilku plemion przybrzeżnych²⁰. Dążył następnie do objęcia tych terenów opieką Wielkiej Brytanii, licząc, że w perspektywie długofalowej będą one mogły stać się polskim zapleczem kolonialnym, choć formalnie pozostając pod brytyjskim protektoratem²¹.

W 1884 r. Brytyjczycy zawarli wstępne porozumienia dotyczące części wybrzeża Kamerunu, korzystając przy tym z pomocy Rogozińskiego i jego towarzyszy jako pośredników i tłumaczy w negocjacjach z lokalnymi wodzami. Jego działalność utrudniła niemieckie plany opanowania całego regionu Gór Kameruńskich. Według relacji, kanclerz Otto von Bismarck miał skomentować sytuację słowami, że „Góry Kameruńskie nie są niemieckie dzięki dwóm przeklętym Polakom”, co oddaje skalę irytacji Berlina wobec ich działań²².

W dłuższej perspektywie przewaga militarna i dyplomatyczna Niemiec przesądziła o losach Kamerunu, który stał się kolonią niemiecką. Nie zmienia to jednak faktu, że ekspedycja Rogozińskiego była jednym z najciekawszych epizodów polskich marzeń o własnej kolonii zamorskiej²³.

Małżeństwo i późniejsze lata (1886–1896)

W 1888 roku Szolc-Rogoziński ożenił się z pisarką i działaczką emancypacyjną Heleną Janiną Pajzderską z domu Boguską (1862–1927). Helena była osobą niezwykłą – pisarką, tłumaczką literacką i aktywistką praw kobiet, pisującą pod pseudonimem „Hajota”²⁴. Poznała Stefana dzięki znajomości z Bolesławem Prusem. Para podróżowała razem do Afryki i osiadła na wyspie Fernando Po (obecnie Bioko w Gwinei Równikowej), gdzie prowadziła plantację kakao „Santa Maria” w latach 1886–1891. Jednocześnie prowadzili badania nad plemieniem Bubi. Helena stała się pierwszą znaną polską kobietą, która zdobyła szczyt Pico Basilé (3008 m n.p.m.), najwyższy szczyt wyspy Fernando Po, a być może też pierwszą dokumentowaną europejską kobietą na tym szczycie. Para zbierała materiały do swych prac naukowych i prowadzała badania etnograficzne dotyczące rdzennej populacji Afryki²⁵.

W 1891 roku małżeństwo wróciło do Europy, gdzie dali kilka wykładów naukowych w Hiszpanii i wróciła do polskich ziem. Ich działalność naukowa zaowocowała członkostwem Heleny w Towarzystwie Geograficznym Madrytu i Afrykańskim Towarzystwie Neapolu²⁶.

Działalność naukowa i społeczna

Rogoziński, poza działalnością stricte geograficzną i przyrodniczą, był aktywny w życiu naukowym i społecznym. W 1885 r. został przyjęty w poczet członków Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie – jednej z najważniejszych instytucji geograficznych epoki²⁷.

W swoich wystąpieniach i publikacjach podkreślał, że udział Polaków w badaniach geograficznych świata jest częścią walki o uznanie narodu pozbawionego niepodległości. Z jednej strony korzystał z zaplecza naukowego zachodnich towarzystw geograficznych. Z drugiej konsekwentnie akcentował swoją polską tożsamość i patriotyczne motywy działalności²⁸.

Jego wyprawy oraz późniejsze działania popularyzatorskie miały wyraźny wymiar „pedagogiki narodowej”. Pokazywały, że Polacy mogą być obecni na arenie międzynarodowej nie tylko jako „sprawa polska”, ale także jako aktywni współtwórcy nauki i cywilizacji²⁹.

Ostatnie lata życia i śmierć

W połowie lat 90. XIX w. Rogoziński przebywał głównie w Europie, przygotowując się do kolejnych wypraw. Interesowały go nadal obszary afrykańskie, ale też możliwości wykorzystania doświadczeń kolonialnych w kontekście polskim³⁰.

1 grudnia 1896 r., podczas pobytu w Paryżu, doszło do tragicznego wypadku. Rogoziński został śmiertelnie potrącony przez omnibus konny (ówczesny odpowiednik autobusu miejskiego). Zmarł w wieku zaledwie 35 lat. Pochowano go na cmentarzu Bagneux pod Paryżem. Z upływem czasu miejsce pochówku popadło w zapomnienie. Dopiero wysiłki współczesnych badaczy, m.in. prof. Michała Jarneckiego i Barbary Kłosowicz‑Krzywickiej, pozwoliły na odnalezienie miejsca spoczynku podróżnika. W XXI w. zorganizowano uroczystości związane z upamiętnieniem i symbolicznym „powrotem” jego szczątków do Polski³¹.

Podsumowanie

Dorobek Stefana Szolca Rogozińskiego miał wielowymiarowe znaczenie naukowe, polityczne, społeczne i kulturowe. Jako badacz wniósł istotny wkład w poznanie geografii, przyrody i ludów Kamerunu oraz wyspy Fernando Po, pozostawiając cenne mapy, opisy i zbiory muzealne. Jego działania miały także wymiar polityczny. Mimo, że nie doprowadziły do trwałego polskiego zaplecza kolonialnego, zaznaczyły obecność Polaków na arenie międzynarodowej i osłabiły niemieckie plany w regionie. Rogoziński stał się symbolem patriotycznej postawy w czasach braku państwowości. Jego wyprawy były wspierane przez polskie społeczeństwo oraz elity intelektualne. Ważny jest również wymiar kulturowy jego działalności, zwłaszcza wspólna praca z żoną Heleną Janiną, jedną z pierwszych Polek badających Afrykę. Dziś jego postać wraca do zbiorowej pamięci jako jeden z najbardziej oryginalnych polskich podróżników końca XIX wieku.

---

1. M. Morys-Twardowski, Ten Polak pokrzyżował imperialne plany Bismarcka. Dlaczego nigdy o nim nie słyszałeś? Ciekawostki Historyczne, źródło:  https://ciekawostkihistoryczne.pl/2018/06/07/ten-polak-pokrzyzowal-imperialne-plany-bismarcka-dlaczego-nigdy-o-nim-nie-slyszales/ (dostęp 23.12.2025 r.). ↩︎
2. Stefan Szolc-Rogoziński, Wikipedia – wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Stefan_Szolc-Rogozi%C5%84skil (dostęp 23.12.2025 r.) ↩︎
3. Tamże. ↩︎
4. M. Morys-Twardowski, poz. cyt. ↩︎
5. Stefan Szolc-Rogoziński i jego legendarna wyprawa do Afryki, Portal Dzieje, źródło: https://dzieje.pl/aktualnosci/stefan-szolc-rogozinski-i-jego-legendarna-wyprawa-do-afryki (dostęp: 22.12.2025). ↩︎
6. Stefan Szolc-Rogoziński, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
7. M. Morys-Twardowski, poz. cyt. ↩︎
8. Stefan Szolc Rogoziński: wielka postać ważna dla Polski, Portal Wszystko, co najważniejsze, źródło: https://wszystkoconajwazniejsze.pl/pepites/stefan-szolc-rogozinski-wielka-postac-wazna-dla-polski/ (dostęp: 23.12.2025). ↩︎
9. Stefan Szolc-Rogoziński i jego legendarna wyprawa do Afryki, Portal Dzieje… poz. cyt. ↩︎
10. Stefan Szolc-Rogoziński, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
11. Tamże. ↩︎
12. Tamże. ↩︎
13. Stefan Szolc-Rogoziński. Zapomniany pierwszy polski afrykanista, portal Historia – Do Rzeczy, źródło: https://historia.dorzeczy.pl/247465/stefan-szolc-rogozinski-zapomniany-pierwszy-polski-afrykanista.html, (dostęp: 23.12.2025 r.). ↩︎
14. Stefan Szolc-Rogoziński, Portal Polonii, źródło: https://portalpolonii.pl/historia/artykuly_historia.php?id=715; (dostęp: 27.12.2025 r). ↩︎
15. M. Będkowski, Wyprawa Stefana Szolc-Rogozińskiego do Kamerunu a polskie marzenie o koloniach, Portal Histmag, źródło: https://histmag.org/Wyprawa-Stefana-Szolc-Rogozinskiego-do-Kamerunu-a-polskie-marzenia-o-koloniach-7403 (dostęp: 23.12.2025 r.) ↩︎
16. Stefan Szolc-Rogoziński i jego legendarna wyprawa do Afryki… poz. cyt. ↩︎
17. Stefan Szolc-Rogoziński, Portal Polonii… poz. cyt. ↩︎
18. Tamże. ↩︎
19. M. Morys-Twardowski, poz. cyt. ↩︎
20. M. Będkowski, poz. cyt. ↩︎
21. Stefan Szolc-Rogoziński, Wikipedia – wolna encyklopedia… poz. cyt. ↩︎
22. Stefan Szolc-Rogoziński, Portal Polonii… poz. cyt. ↩︎
23. M. Będkowski, poz. cyt. ↩︎
24. Helena Janina Pajzderska, Wikipedia – wolna encyklopedia, źródło: https://en.wikipedia.org/wiki/Helena_Janina_Pajzderska (dostęp: 28.12.2025 r.) ↩︎
25. Tamże. ↩︎
26. Tamże. ↩︎
27. M. Będkowski, poz. cyt. ↩︎
28. Stefan Szolc-Rogoziński, Portal Polonii… poz. cyt. ↩︎
29. M. Będkowski, poz. cyt. ↩︎
30. Tamże. ↩︎
31. Tamże. ↩︎