Stanisław Zbyszko Cyganiewicz – siłacz, który podbił świat

Autor:Anna Kuleszewicz-Toborek

W czasach, gdy Europa przełomu XIX i XX wieku bujała się pomiędzy dekadencją a narodzinami nowoczesności, na arenach zapaśniczych i halach cyrkowych rodziła się nowa klasa bohaterów masowej wyobraźni. Wśród tych osobliwości, giganci siły fizycznej i hartu ducha zajmowali miejsce szczególne. Jednym z nich był Stanisław Zbyszko Cyganiewicz – Polak, który z prowincjonalnych galicyjskich stron dotarł na szczyt sportowego Olimpu – od Wiednia po Nowy Jork, od Paryża po Chicago. Jego legenda trwa do dziś, choć czas pokrył ją kurzem zapomnienia.

*Stanisław „Zbyszko” Cyganiewicz w 1913 r. Źródło: Domena Publiczna*

Galicyjski „Zbyszko z Bogdańca”

Zbyszko urodził się 1 kwietnia 1879 roku w Jodłowej, niedaleko Tarnowa (wówczas na terenie Austro-Węgier)¹. Pochodził z inteligenckiej rodziny, a swoje wykształcenie zdobywał w Krakowie, Berlinie i Wiedniu. Studiował prawo, ale to nie paragrafy przyciągały go najbardziej. Pociągała go siła – ta prawdziwa, pierwotna. Trenował kulturystykę i zapasy, wkrótce pod okiem mistrza Władysława Pytlasińskiego zaczął osiągać spektakularne wyniki.

Wybór pseudonimu „Zbyszko” nie był przypadkowy. Był to ukłon w stronę romantycznego etosu rycerskiego, inspirowany postacią Zbyszka z Bogdańca z powieści Henryka Sienkiewicza „Krzyżacy”². Cyganiewicz pragnął być widziany nie tylko jako siłacz, ale i jako rycerz areny – prawy, niepokonany, lojalny wobec sportowej etyki. I rzeczywiście, jego styl walki cechował się zarówno brutalną skutecznością, jak i godną podziwu klasą.

Stanisław Zbyszko Cyganiewicz w czasach gimnazjum. Źródło: Autorstwa Nieznany - "Na ringach Całego Świata" by Stanisław Zbyszko, Domena publiczna — *Stanisław „Zbyszko” Cyganiewicz w czasach gimnazjum. Źródło: Autorstwa Nieznany – „Na ringach Całego Świata” by Stanisław Zbyszko, Domena publiczna*

Trudne początki i cyrkowe popisy

W 1896 roku Jan Stanisław Cyganiewicz popadł w konflikt z ojcem, który nie akceptował jego pasji do zapasów. Mimo to młody Cyganiewicz postanowił zostać zawodowym atletą. Aby zarobić na naukę, w wakacje podejmował wyzwania cyrkowych zapaśników, którzy oferowali nagrody pieniężne za pokonanie ich w walce. Podczas występów w cyrku prowadzonym przez Chorwata Rosencwajga w Stanisławowie, prezentował pokazy siłowe, zarabiając 10 koron dziennie. Gdy zainteresowanie spadło, został zwolniony, lecz Rosencwajg ponownie go wezwał, gdy w cyrku pojawił się wiedeński zapaśnik Adolf Specht. Cyganiewicz miał z nim wytrzymać kilka minut w ringu – początkowo biernie, ale trzeciego dnia postanowił zaatakować i pokonał rywala w półtorej minuty. Choć otrzymał zapłatę, dyrektor, niezadowolony z nieprzewidzianego wyniku, wyrzucił go z pracy³.

Po powrocie do Krakowa ojciec zgodził się na pojednanie, pod warunkiem, że syn porzuci zapasy i skupi się na nauce. Cyganiewicz zaprzestał publicznych występów, ale kontynuował treningi i opracował swój popisowy chwyt – „żelazny pas”.

W 1901 roku, przygotowując się do egzaminu maturalnego, Jan Stanisław Cyganiewicz spotkał legendarnego Władysława Pytlasińskiego – uznawanego za pioniera zapasów w Polsce. Spotkanie to okazało się przełomowe: mistrz zaproponował młodemu zawodnikowi rolę sparingpartnera. Po ukończeniu części pisemnej matury, zachęcony przez Pytlasińskiego, Cyganiewicz wyjechał z nim do Charlottenburga, by spróbować swoich sił w turnieju zapaśniczym. Niestety, podczas jednej z walk doznał poważnego urazu kolana. Po powrocie do Krakowa dokończył maturę, zdając egzamin ustny. Gdy wrócił do zdrowia, wyruszył z Pytlasińskim w tournée po miastach będących wówczas pod zaborem rosyjskim – występowali m.in. w Ciechocinku, Włocławku i Płocku, prezentując pokazy siły i umiejętności zapaśniczych.

Zbyszko Cyganiewicz w 1901 roku. Źródło: Domena Publiczna. — *Zbyszko Cyganiewicz w 1901 roku. Źródło: Domena Publiczna*

Rozkwit kariery

Kariera Zbyszki nabrała tempa na początku XX wieku. W 1903 roku zdobył tytuł mistrza Austro-Węgier, a niedługo potem ruszył na podbój aren międzynarodowych. W 1910 roku w Nowym Jorku stoczył jeden z najbardziej dramatycznych pojedynków w historii zapasów z Frankiem Gotchem, ówczesnym mistrzem świata. Choć pojedynek zakończył się porażką, jego występ został zapamiętany jako heroiczny i godny mistrza.

Zbyszko był nie tylko atletą, ale i świadomym budowniczym własnego wizerunku. Rozumiał znaczenie medialności, zanim stała się ona nieodłącznym elementem sportowej kariery. Jego obecność w prasie, na plakatach i w programach cyrkowych w Europie i Ameryce świadczy o tym, że był pierwszym polskim sportowcem-celebrytą o zasięgu globalnym.

Cyganiewicz w 1919 r. Źródło: Domena Publiczna. — *Cyganiewicz w 1919 r. Źródło: Domena Publiczna*

Z czasem jego styl ewoluował, a sam Zbyszko przeniósł się do profesjonalnego wrestlingu, gdzie walki miały charakter bardziej teatralny. Mimo to zachował reputację jednego z najsilniejszych ludzi swoich czasów. W 1925 roku zdobył tytuł mistrza świata federacji American Wrestling Association (AWA), co tylko ugruntowało jego legendę. Przeciwnicy darzyli go respektem, publiczność uwielbiała, a polska diaspora za oceanem widziała w nim żywy symbol narodowej siły i wytrwałości.

Aktywną karierę zapaśniczką Zbyszko zakończył w 1935 r., a ostatnią oficjalną walkę stoczył w roku 1939⁴.

Edward Dusza – głos polskiej emigracji

Dalsza działalność zawodowa

Po zakończeniu kariery sportowej Zbyszko nie zniknął ze sceny. Zagrał m.in. w filmie „Night and the City” (1950), gdzie wcielił się w postać zapaśnika Gregoriusa – rola ta, zagrana z autentycznym dramatyzmem, stała się swoistym epitafium dla jego wizerunku siłacza. Był to zarazem hołd złożony epoce, której był jednym z ostatnich, autentycznych bohaterów⁵.

W 1937 roku Stanisław Zbyszko Cyganiewicz opublikował w Polsce swoją autobiografię zatytułowaną Na ringach całego świata, w której podsumował bogate doświadczenia ze świata zawodowych zapasów.

W kolejnych latach, wspólnie z bratem Władysławem, poświęcił się szkoleniu przyszłych wrestlerów. Bracia prowadzili własne centrum treningowe na terenie swojej farmy w stanie Missouri, gdzie przygotowywali kolejne pokolenie zawodników. Wśród ich najbardziej znanych uczniów znaleźli się Harley Race i Johnny Valentine, którzy później stali się ikonami wrestlingu. Stanisławowi Zbyszkowi przypisuje się również odkrycie Antonina Rocca w Ameryce Południowej. To właśnie dzięki niemu młody zapaśnik zdobył popularność i stał się jedną z gwiazd amerykańskich aren.

*Stanisław Zbyszko Cyganiewicz z bratem Władysławem Cyganiewiczem w 1911 r. Źródło: Domena Publiczna*

Śmierć i upamiętnienie

Zmarł 23 września 1967 roku w St. Joseph w stanie Missouri. Powodem zgonu był zawał mięśnia sercowego – były zapaśnik pod koniec życia chorował właśnie na serce⁶. Po jego śmierci prestiżowy dziennik New York Times poświęcił mu artykuł opublikowany na pierwszej stronie⁷. Cyganiewicz pochowany został z honorami, ale jego imię powoli zniknęło z powszechnej świadomości. Dziś przywracamy je nie tylko z szacunku dla osiągnięć sportowych, ale również jako symbol czasów, gdy siła, godność i rycerskość znaczyły coś więcej niż medialny blask.

Jak pisze Andrzej Gowarzewski w „Encyklopedii sportu polskiego”, Zbyszko Cyganiewicz był „jednym z najwybitniejszych atletów w historii Polski, który osiągnął sukces globalny w czasach, gdy świat był jeszcze podzielony oceanami i granicami”. Jego życie to opowieść o przekraczaniu barier – tych fizycznych, jak i kulturowych. Opowieść, która zasługuje na przypomnienie.