W historii XX wieku niewielu ludzi odcisnęło równie wyraźny, choć często niedoceniony, ślad na losach świata jak Stanisław Ulam. Pochodzący z galicyjskiego Lwowa matematyk, współtwórca pierwszej amerykańskiej bomby atomowej i pionier obliczeń numerycznych. Ponadto odegrał on kluczową rolę w Projekcie Manhattan, choć sam długo nie uświadamiał sobie, że jego geniusz zostanie zaprzęgnięty w służbie zagłady. Losy Ulama to opowieść o ucieczce przed wojną, odkrywaniu nieznanych granic nauki i moralnym dylemacie, którego ciężar nosił aż do końca życia.
Lwów – miejsce, w którym rozkwitał umysł Polaka
Stanisław Ulam urodził się 13 kwietnia 1909 roku w rodzinie zasymilowanych polskich Żydów we Lwowie – ówczesnym centrum intelektualnym Europy Środkowo-Wschodniej. W 1914 roku jego rodzina musiała opuścić miasto wskutek wkroczenia wojsk rosyjskich do Galicjii. Młody Ulam zamieszkał wówczas w Wiedniu, gdzie miał możliwość nauczyć się języka niemieckiego. Wraz z rodziną powrocił do Lwowa w 1918 roku1.
Po powrocie do rodzinnego miasta Ulam rozpoczął dalszą edukację. Pierwotnie jego ojciec – prawnik – chciał, żeby kształcił się w kierunku prawnym. Stanisłam Ulam nie miał jednak do tego predyspozycji2. Rozpoczął studia na na Politechnice Lwowskiej, na Wydziale Ogólnym, gdzie zetknął się z takimi postaciami jak Stefan Banach czy Hugo Steinhaus. Był częścią legendarnej „lwowskiej szkoły matematycznej”. Jej członkowie spotykali się w kawiarni Szkockiej i prowadzili słynną Księgę Szkocką – zbiór matematycznych problemów i rozważań3.
Droga ku emigracji Stanisława Ulama
Ulam wyróżniał się nie tylko błyskotliwym umysłem, ale i zdolnością do intuicyjnego „czucia” matematyki, zwłaszcza w dziedzinach takich jak teoria mnogości, topologia czy rachunek prawdopodobieństwa. Przez pierwsze lata na politechnice nie był jednak pewien, jaki zawód chce wybrać. Ostatecznie studia zakończył jako matematyk. W 1933 roku obronił pracę doktorską, która później została opublikowana przez Ossolineum. Już podczas studiów stał się istotną postacią w dynamicznie rozwijającym się środowisku lwowskich matematyków. Poza nim do tego grona należeli także inni wybitni naukowcy m.in. Stefan Banach, Hugo Steinhaus, Stanisław Mazur, Kazimierz Kuratowski.
Po zakończeniu nauki opuścił Polskę i wyruszył do Europy zachodniej. Decyzja o emigracji wynikała z ograniczeń wynikających z pochodzenia rodzimy Ulama. Co za tym idzie nie miał on szans na podjęcie w Polsce pracy akademickiej. Swojego miejsca na ziemi poszukiwał w prestiżowych ośrodkach naukowych w Szwajcarii, Francji (m.in. Uniwersytet Paryski) oraz Wielkiej Brytanii (Uniwersytet Cambridge). W każdym z tych miejsc zdobywał uznanie jako wyjątkowy matematyk o innowacyjnym podejściu do zagadnień naukowych. Rok 1934 przyniósł mu także wyróżnienie – jako pierwszy mężczyzna wygłosił wykład w brytyjskiej szkole kobiecej College’u Girton.
W 1935 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Tam, jak wielu intelektualistów z Europy Wschodniej, miał wkrótce odegrać rolę, której sam się nie spodziewał.
Amerykański sen polskiego matematyka
Stanisław Ulam na Uniwersytecie Princeton w Stanach Zjednoczonych nawiązał bliską współpracę z wieloma wybitnymi naukowcami, w tym z Johnem von Neumannem. Miał nawet okazję spotkać się z Albertem Einsteinemm. Po rocznym pobycie na Princeton, Ulam dostał propozycję dołączenia do prestiżowej organizacji Society of Fellows oraz pracy na Uniwersytecie Harvarda, co przyjął z entuzjazmem. W tym czasie każdą wolną chwilę spędzał w Polsce, a ostatni raz odwiedził Lwów latem 1939 roku4.
W 1937 roku zaprosił von Neumanna do Lwowa, gdzie wygłosił wykład, a goście spędzili czas m.in. w Kawiarni Szkockiej. Wkrótce po tym Ulam musiał wrócić do Stanów Zjednoczonych. Jego kontrakt w Society of Fellows wygasł w 1939 roku. Dzięki wsparciu George’a Birkhoffa, udało mu się kontynuować pracę na Uniwersytecie Harvarda jako wykładowca matematyki. Wtedy też zabrał swojego młodszego brata Adama, który rozpoczął studia na Uniwersytecie Browna. Wkrótce po ich wyjeździe, jego rodzina zginęła podczas wojny – ocaleli jedynie kuzyni, którzy wyjechali do Francji5.
W 1941 roku Ulam rozpoczął pracę jako profesor na Uniwersytecie Wisconsin-Madison. W tym samym roku uzyskał amerykańskie obywatelstwo. Po tym, jak nie został przyjęty do Sił Powietrznych USA ze względu na wadę wzroku, ożenił się z Françoise, francuską stypendystką. W tym czasie Ulam opublikował jeden ze swoich kluczowych artykułów w The Annals of Mathematics6.
Los Alamos – matematyka wojny
W 1943 roku Ulam otrzymał list od von Neumanna z propozycją pracy nad tajnym projektem wojskowym związanym z fizyką. Ulam zgodził się na udział w tym przedsięwzięciu, co stanowiło początek jego zaangażowania w prace nad bombą atomową. Choć pensja za tę pracę była tylko nieznacznie wyższa od jego wynagrodzenia uniwersyteckiego, była wypłacana przez cały rok. Umożliwiło mu dalszą karierę naukową i zaangażowanie w ważne projekty badawcze7.
Wybuch II wojny światowej i późniejsze doniesienia o niemieckim programie atomowym przyspieszyły amerykańskie wysiłki w zakresie badań nad bronią jądrową. Ulam, podobnie jak wielu innych uczonych z Europy, został zaangażowany do Projektu Manhattan. Był to tajny program badawczy prowadzony w Los Alamos, którego celem było skonstruowanie bomby atomowej.
Ulam – Polak, który zmienił oblicze nauki
Początkowo jego zadaniem było rozwiązywanie problemów związanych z rozprzestrzenianiem się fali uderzeniowej w wybuchu jądrowym, jednak szybko okazało się, że jego wkład będzie znacznie większy. To właśnie Ulam, wraz z Edwardem Tellerem, opracował koncepcję bomby termojądrowej, znanej jako model Tellera–Ulama8. Jego pomysł polegał na tym, by do zainicjowania reakcji termojądrowej wykorzystać falę uderzeniową z klasycznego ładunku atomowego. Choć koncepcja została później dopracowana przez innych fizyków, to bez intuicji Ulama konstrukcja bomby wodorowej mogła pozostać w sferze spekulacji.
W swojej pracy badawczej Ulam zajmował się m.in. statystyką powielania neutronów, a jego badania przyczyniły się do rozwoju nowej teorii procesów gałązkowych. Z kilkoma przerwami, podczas których wygłaszał wykłady na prestiżowych amerykańskich uczelniach, pracował w tym ośrodku w latach 1943–1967. W tym czasie współpracował z wybitnymi naukowcami, takimi jak John von Neumann, Enrico Fermi, George Gamow, Richard Feynman i Robert Oppenheimer. Równocześnie uczestniczył w pracach nad projektem Rovera, rakiety zasilanej reaktorem jądrowym. Z kolei w latach 1944–1955 był jednym z kluczowych twórców programu Orion, w którym opracowywano napęd nuklearny rakiet kosmicznych9.
Współtwórca metody Monte Carlo
Jednym z najbardziej fascynujących i nieco mniej znanych osiągnięć Ulama jest udział w stworzeniu metody Monte Carlo. Jest to algorytm obliczeniowy oparty na losowym próbkowaniu. Wymyślona początkowo do obliczeń nuklearnych, metoda ta zrewolucjonizowała całe dziedziny nauki i techniki, w tym ekonomię, fizykę statystyczną czy badania klimatyczne10. Pomysł narodził się… podczas rekonwalescencji po ciężkiej chorobie. Jak wspominał, leżąc w łóżku i grając w pasjansa, zaczął zastanawiać się, czy da się obliczyć prawdopodobieństwo wygranej drogą czysto statystyczną – i tak zrodziła się idea losowego modelowania.
Sumienie a nauka i rozwój techniki
W działalności Stanisława Ulama nie brakowało pytań o etykę prowadzonych badań. Naukowiec wykazywał w tej kwestii specyficzne podejście. Ulam nie wierzył w ideę Paktu Atlantyckiego, uznając ją za jedynie zabieg propagandowy. Nie czuł się winny powrotowi do pracy w laboratorium i kontynuowaniu badań nad bombami atomowymi. Określał swoje podejście jako „pośrednie między naiwnością idealizmu a całkowitym szowinizmem”. Skupiał się przede wszystkim na naukowej stronie tych prac. Ustawa o energii atomowej wydawała mu się znacznie bardziej satysfakcjonująca niż wcześniejsze propozycje, które zakładały, że badania nad energią atomową powinny pozostać w gestii wojska. Uważał, że naukowcy muszą angażować się w kwestie techniczne, ponieważ w przeciwnym razie mogą one trafić w „ręce niebezpiecznych i fanatycznych reakcyjnych sił”11.
Dziedzictwo geniusza Ulama
Stanisław Ulam zmarł w 1984 roku w Santa Fe. Zostawił po sobie nie tylko dziesiątki przełomowych publikacji, lecz także niezwykłą autobiografię, pt. „Przygody matematyka”, w której w prosty i osobisty sposób opowiada o kulisach nauki, wojny i swojej wewnętrznej przemiany. Jego nazwisko do dziś pojawia się w kontekście metod obliczeniowych, fizyki jądrowej i teorii chaosu.
Choć przez dekady pozostawał w cieniu bardziej medialnych postaci – takich jak Oppenheimer czy Teller – to właśnie Ulam był jednym z cichych architektów współczesnego świata, który rozwinął się na skrzyżowaniu nauki, wojny i moralnych wyborów. A wszystko to zaczęło się wśród brukowanych uliczek przedwojennego Lwowa, gdzie młody matematyk po raz pierwszy zaczął zadawać pytania, których echo słychać po dziś dzień.
- Stanisław Ulam, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Ulam (dostęp: 07.08.2025). ↩︎
- Tamże. ↩︎
- S. Ulam, Wspomnienia z Kawiarni Szkockiej, [w:] „Wiadomości Matematyczne. Roczniki Polskiego Towarzystwa Matematycznego” nr XII 1969. ↩︎
- S. M. Ulam, Przygody matematyka. Autobiografia. Wydawnictwo Znak, Kraków 2021, s. 83-100. ↩︎
- Stanisław Ulam, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
- Tamże. ↩︎
- S. M. Ulam, przygody… poz. cyt., s. 182-217. ↩︎
- Tamże. ↩︎
- Stanisław Ulam, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
- Metoda Monte Carlo, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło https://pl.wikipedia.org/wiki/Metoda_Monte_Carlo (dostęp: 08.08.2025). ↩︎
- Stanisław Ulam, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
Bibliografia:
- Monte Carlo, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło https://pl.wikipedia.org/wiki/Metoda_Monte_Carlo (dostęp: 08.08.2025).
- Stanisław Ulam, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Stanis%C5%82aw_Ulam (dostęp: 07.08.2025).
- Ulam S. M., Przygoty matematyka. Autobiografia. Wydawnictwo Znak, Kraków 2021.
- Ulam S. M., Wspomnienia z Kawiarni Szkockiej, [w:] „Wiadomości Matematyczne. Roczniki Polskiego Towarzystwa Matematycznego” nr XII 1969.
