Śmierć żołnierza Serafina, a sprawa Polsko-Litewska

Śmierć żołnierza Stanisława Serafina która miała miejsce 11 marca 1938r. na granicy Polsko-Litewskiej, pełniącego wówczas służbę w KOP (Korpus Ochrony Pogranicza), wywołała nieoczekiwany precedens w stosunkach polityki Polsko-Litewskiej.

Granica Polsko-Litewska: Incydent, który Zmienił Relacje Między Państwami

Stanisław Serafin urodził się 5 listopada 1914r. w Dzikowcu (obecnie powiat Kolbuszowski, województwo Podkarpacie), rodzice Józef oraz Wiktoria byli rolnikami, po zakończeniu szkoły podstawowej uczęszczał do Związku Strzeleckiego „Strzelec”, następnie rozpoczął służbę wojskową w KOP. Pełnił służbę na strażnicy KOP „Wierszeradówka”, która była elementem Kompanii Granicznej KOP „Marcinkańce” a idąc wyżej Batalionu KOP „Orany”. Strefa odpowiedzialności strażnicy nie należała do lekkich, były to obszary leśne, bagienne oraz poprzecinane licznymi ciekami wodnymi. Była to strefa dogodna do prowadzenia przemytu jak i do przenikania wrogich agentów. Strona litewska co jakiś czas wysyłała swoich agentów oraz agitatorów do pracy z mniejszością litewską w Polsce.

Zginął Bohater: Incydent Graniczny i Jego Konsekwencje

W nocy z 10 na 11 marca 1938r. wyruszył patrol pieszy w sile dwóch strzelców KOP tj. Stanisław Wolanin i Stanisław Serafin. O godzinie 05:00 nad ranem doszło do incydentu, który po stronie polskiej lokalizowany jest obok miejscowości Wierszeradówki z kolei po stronie litewskiej w miejscowości Trasninkas. Patrol żołnierzy KOP zauważył dwóch mężczyzn, którzy to próbowali nielegalnie przekroczyć granicę państwową i ruszyli w pościg za nimi. Strzelec Serfain przekroczył granicę państwową i natknął się na oficera litewskiej straży granicznej tj. Justasa Lukoševiciusa, który jak to opisuje strona litewska nakazał poddać się oraz zdać broń. Strzelec Serfain strzelił w kierunku Litwina i chybił, ten odpowiedział ogniem i trafił strzelca Serafina. Strzelec Stanisław Wolanin również zaczął strzelać w kierunku oficera litewskiego, lecz przygwożdżony został ogniem wystrzałów, tym samym zmuszony został do odwrotu. Ciężko rannego strzelca Serafina, Litwini przewieźli do miejscowości Trośniki, gdzie około 08:40 z powodu dużego upływu krwi zmarł.

Kryzys Marcowy: Polsko-Litewska Gra Dyplomatyczna

Czy taki incydent z użyciem broni oraz ofiarami po obu stronach był czymś nowym na granicy Polsko-Litewskiej? otóż nie. Według niektórych źródeł w latach 1927-1937 doszło tam do ponad 78 różnych strzelanin, w których zginąć miało 7 ludzi, a 13 dalszych zostało rannych, w litewskich publikacjach opisuję się około 60 zabitych i to tylko po litewskiej stronie.

Na taką sytuacje były już o wiele wcześniej opracowane procedury. Mianowicie dowódcy poszczególnych odcinków po stronie polskiej oraz litewskiej, gdzie miało miejsce zdarzenie, spotykali się w umówionym miejscu na granicy. Obie strony wyrażały żal i obiecywały robić wszystko, aby uniknąć w przyszłości kolejnych takich incydentów. Tym samym 11 marca 1938r. strona litewska poinformowała, że strzelec Serafin zmarł oraz chcą oddać ciało, przekazanie miało miejsce dnia następnego tj. 12 marca. Na dzień 13 marca obie strony umówiły się na spotkanie na moście granicznym, aby uregulować to zdarzenie. Jednak ku zaskoczeniu strony litewskiej delegacja polska nie przybyła informując, że sprawa poszła do Warszawy i jest już to sprawa wagi państwowej. Jeden z tych wielu incydentów stał się zarzewiem tego, co przeszło do historii znane nam jako: kryzys marcowy, kryzys litewski lub koncentracja wileńska.

Zatrzymanie na Granicy: Jak Śmierć Stanisława Serafina Zmieniła Polsko-Litewską Politykę

Już 13 marca 1938r., z inspiracji rządowej, zaczęły się w Polsce pierwsze manifestacje antylitewskie. Na rozkaz władz w największych polskich miastach tj. Warszawie, Krakowie oraz Wilnie miały miejsce organizowane przez rząd demonstracje patriotyczne, które miały pokazywać, że społeczeństwo utożsamia się ze swoimi władzami oraz pragnie, aby nie tylko unormować relacje wzajemne, ale z tłumu zaczęły padać hasła takie jak: „Wodzu prowadź na Kowno”. W wielu miastach zostały przeprowadzone parady wojskowe a w Wilnie największa.

Minister Spraw Zagranicznych Polski Józef Beck wysłał notę dyplomatyczną do Litwinów, treść jej dotyczyła: unormowania relacji dyplomatycznych oraz stosunków politycznych, nawiązania relacji pocztowych, telegraficznych, drogowych oraz kolejowych. Jeżeli tego nie zrobią, to Polska zastrzegała sobie własne decyzje i wykonania koncentracji wojska na granicy z Litwą. Stronie Litewskiej zostało postawione ultimatum, z okresem 48-godzinnym na odpowiedź, nie przypadkowo z terminem 19 marca tj. imieniny Marszałka Józefa Piłsudskiego. Litwini się ugięli i z dniem 19 marca 1938r. przyjęli postawione warunki polskie.

Tym co przesądziło, że strona litewska przyjęła polskie ultimatum był fakt, że politycy krajów Europy Zachodniej oraz ZSRR wykazali się biernością i namawiali wręcz do przyjęcia propozycji Polskiej. Co więcej od Niemiec uzyskali jednoznaczną odpowiedz, że w razie agresji Polskiej nie pozostaną oni bierni i zajmą port w Kłajpedzie.

Pośmiertne Uznanie i Upamiętnienie Bohatera

Z kolei tym co przekonało rząd Polski do podjęcia tak radyklanych kroków względem Litwy był Anschluss Austrii, który miał miejsce 12 marca 1938r. tj. przyłączenie Austrii przez III Rzeszę. Rząd Polski miał świadomość, że jest tak naprawdę pierwszym buforem oraz jedyną drogą, w ramach której Niemcy mogli realizować swój dalszy nacisk na wschód, tym samym starano się normalizować relacje z niepewnym partnerem. Pamiętać należy, że w okresie międzywojennym mieliśmy złe stosunki z większością naszych sąsiadów: Niemcami, Czechosłowacją, ZSRR oraz Litwą. Najgorsze były właśnie te z Litwą, około 520 kilometrów granicy lądowej z państwem formalnie w stanie zawieszonej wojny. Można by to przyrównać do obecnej sytuacji pomiędzy Koreą Północną oraz Koreą Południową. Litwini zgłaszali pretensje terenowe do Suwalszczyzny, do Grodzieńszczyzny ale przede wszystkim do Wileńszczyzny oraz do samego Wilna. W 1938r. sytuacja w Europie stawała się coraz bardziej zapalna. Od połowy 1936r. roku toczyła się wojna domowa w Hiszpanii, która destabilizowała Europę, od 1937r. z kolei japońska interwencja w Chinach, która destabilizowała Daleki Wschód. Adolf Hitler rozpoczął ofensywne działanie tj. zajęcie Austrii w 12 marca 1938r., które odbyło się bezkrwawo.

Ku zdumieniu społeczności międzynarodowej 17 marca 1938r. postawiliśmy Litwie ultimatum. Zazwyczaj ultimata postawia się w warunkach zerwania relacji dyplomatycznych, a tu było odwrotnie. Społeczność międzynarodowa dorobiła nam łątkę hitlerowskiego sojusznika, według opinii międzynarodowej Polska oraz Niemcy grały do jednej bramki. Zupełnie czym innym było zajęcie innego państwa tj. Austrii a nawiązaniem jedynie relacji wzajemnych z wrogą dla nas Litwą. Była to złożona gra naszego obozu ówczesnej władzy, zagranie to miało tak naprawdę dwie fundamentalne podstawy, po pierwsze maskować własną słabość i strach wobec III Rzeszy i pokazać, że państwo polskie jest lokalnym silnym graczem, z którym wszyscy muszą się liczyć oraz po drugie, żeby w najczarniejszej godzinie Litwini siłą nie odebrali Wilna. Pokaz siły oraz twarda polityka wobec Litwy nie zrobiły na Niemcach żadnego wrażenia, co pokazała agresja na Polskę 1 września 1939r.

Litwini nawiązali z nami relacje dyplomatyczne oraz relacje handlowe. Powstała normalna granica międzypaństwowa z działającymi przejściami granicznymi, z możliwością przejazdu oraz przesyłania poczty. Co najważniejsze przestali ginąć żołnierze oraz policjanci na granicy polsko-litewskiej. Normalizacja wspólnych relacji zaowocowała tym, że we wrześniu 1939r. napadli na nas Niemcy, Rosjanie, Słowacy, ale Litwini już nie.

Pośmiertnie strzelec Stanisław Serafin został awansowany do stopnia kaprala, pozostały również upamiętniające pomniki. W rodzinnym Dzikowcu 24 lipca 1938r. odbyły się uroczystości upamiętniające Stanisława Serafina. Uczestniczyli w nich między innymi wojewoda lwowski dr. Alfred Biłyk oraz premier Felicjan Sławoj Składkowski, który odsłonił pomnik kaprala Serafina. Następnie wygłosił mowę: „Opatrzność Boża sprawiła, iż śmierć ofiarna młodego żołnierza Korpusu Ochrony Pogranicza nie poszła na marne, lecz przyczyniła się do pogodzenia dwu sąsiedzkich krain, Polski i Litwy. Krew chłopska kaprala Serafina, która cud ten sprawiła, piękna była i szlachetna. Słuszną jest więc rzeczą, że pomnik kaprala Serafina staje tu w Dzikowcu, nieopodal zagrody chłopskiej, w której ujrzał światło dzienne. Pomnik ten wzniesiony na cześć bohaterskiego syna chłopskiego, odznaczenia nadane rodzinie i tym, którzy wznosili jego ducha do gotowości ofiary życia dla Polski, niech będą świadectwem wysokich cnót chłopa polskiego”. Na zakończenie udekorował Złotymi Krzyżami Zasługi rodziców poległego żołnierza. Ponadto premier zawiadomił Serafina, że otrzyma od niego w darze mocnego, zdrowego konia oraz młockarnię, którą premier polecił zakupić. Premier wręczył, poza tym staroście kwotę pieniężną na pokrycie reszty kosztów budowy pomnika. Major Jan Zgrzebnicki wręczył Józefowi Serafinowi Złoty Krzyż Zasługi, nadany jego synowi pośmiertnie przez Prezydenta RP a także kwotę 1,000 zł zebraną ze składek od żołnierzy KOP. Z kolei na Litwie w miejscowości Marcikańce na cmentarzu znajduję się grób oraz tablica pamiątkowa poświęcona strzelcowi Serafinowi.

OPIS ZDJĘĆ:

1. Patrol żołnierzy KOP nad rzeką Niemen granica Polsko-Litewska 1934r., Źródło: https://www.nac.gov.pl [dostęp: 28.11.2025]
2. Trumna z ciałem strzelca Stanisława Serafina, Źródło: https://www.nac.gov.pl [dostęp: 28.11.2025]
3. Odezwa z Powiatu Łomżyńskiego zachęcająca do wiecu patriotycznego z powodu śmierci JÓZEFA SERAFIMA (błąd w imieniu oraz nazwisku powinno być: STANISŁAWA SERAFINA), Źródło: https://www.polona.pl [dostęp: 28.11.2025]
4. Pomnik w Dzikowcu poświęcony Stanisławowi Serafinowi, Źródło: https://www.wikipedia.pl [dostęp: 28.11.2025]
5. Pomnik w Dzikowcu poświęcony Stanisławowi Serafinowi, Źródło: https://www.wikipedia.pl [dostęp: 28.11.2025]
6. Grób w m. Marcikańce Stanisława Serafina, Źródło: Zdjęcie wykonane w październiku 2021 przez członka Stowarzyszenia Odra-Niemen
7. Grób w m. Marcikańce Stanisława Serafina, Źródło: Zdjęcie wykonane w październiku 2021 przez członka Stowarzyszenia Odra-Niemen

BIBLIOGRAFIA:

Czasopismo Straży Granicznej Czaty nr. 15, Warszawa 10 sierpnia 1938.

Ochał A., „Na litewskiej rubieży. Brygada Korpusu Ochrony Pogranicza „Grodno” (1929–1939)”, Warszawa 2017.

Podcast Wojenne Historie, https://youtu.be/LzQ540WVbRQ?si=A8at4C7FoosvJw3W [dostęp: 28.11.2025]