Na emigracyjnej mapie XX wieku niewiele było miejsc równie ważnych dla polskiej kultury, co paryski Maisons-Laffitte – skromna siedziba redakcji miesięcznika „Kultura”. To tam, w niepozornym domu przy Avenue de Poissy, wykuwała się wizja Polski wolnej od nacjonalizmów, zakotwiczonej w Europie, a zarazem zdolnej do porozumienia z sąsiadami. Dla wielu autorów i czytelników była to enklawa myśli niezależnej. Swoisty świat oddzielony od ojczyzny granicami politycznymi i ideologicznymi, a jednocześnie intensywnie obecny w polskim życiu intelektualnym.
Jerzy Giedroyc – redaktor i polityk ducha
Jerzy Giedroyc, dawny urzędnik i publicysta II Rzeczypospolitej, po klęsce wojny i tułaczce wojennej odnalazł swoje prawdziwe powołanie w roli redaktora. Nie był pisarzem, ale dzięki niezwykłej intuicji i konsekwencji stał się jednym z najważniejszych architektów polskiej myśli politycznej XX wieku. Choć pochodził z rodziny książęcej sam żył skromnie i ascetycznie, poświęcając niemal całe życie pracy redakcyjnej1.
Giedroyc rozumiał, że zadaniem emigracji jest nie tylko zachowywanie pamięci o wolnej Polsce. Powinna także przygotowywać intelektualne i moralne fundamenty przyszłego, niepodległego państwa. Wokół niego skupili się najwybitniejsi twórcy: Czesław Miłosz, Gustaw Herling-Grudziński, Juliusz Mieroszewski, Józef Czapski, Konstanty A. Jeleński. Dla młodszych, żyjących w Polsce pod cenzurą, kontakt z „Kulturą” bywał pierwszym spotkaniem z literaturą i publicystyką wolnego świata.
Z ziemi włoskiej do Francji, czyli historia Instytutu Literackiego i „Kultury”
Założona w 1947 roku „Kultura” stała się najważniejszym polskim czasopismem emigracyjnym, a z czasem także instytucją kultury w pełnym tego słowa znaczeniu. Wydawana była przez Instytut Literacki, który został powołany wiosną 1946 roku w Rzymie, przy 2. Korpusie Polskim dowodzonym przez generała Władysława Andersa. W latach 1946–1947 jego głównym zadaniem było publikowanie książek przeznaczonych dla polskich żołnierzy oraz licznej rzeszy cywilów, którzy znaleźli się we Włoszech i szerzej – w krajach Europy Zachodniej. Pierwszy numer miesięcznika „Kultura” ukazał się w Rzymie2.
Czasopismo ukazywało się jako kwartalnik. Redakcję tworzyli Jerzy Giedroyc oraz Gustaw Herling-Grudziński, który w późniejszych latach pełnił funkcję włoskiego korespondenta paryskiej „Kultury”. Od samego początku w pracach nad wydawnictwem uczestniczyli także Zofia Hertz oraz Józef Czapski, a jego szkice i refleksje artystyczne wyznaczyły pismu kierunek otwarty na nowoczesne prądy w sztuce3.
Rozbieżności między Jerzym Giedroyciem a generałem Andersem dotyczące wizji przyszłej wolności Polski sprawiły, że w 1947 roku zapadła decyzja o przeniesieniu „Kultury” do Paryża. Przy wyborze tego miejsca podkreślano także jego znaczenie jako światowej stolicy kultury. Drugi i trzeci numer pisma ukazały się już w lipcu 1947 roku we Francji. Na początku Giedroyc, wraz z Zofią Hertz i Józefem Czapskim, znalazł opuszczony dom w podparyskim Maisons-Laffitte. Niezwykle ważnym zadaniem stało się jednak pozyskanie środków finansowych na zakup i przystosowanie nieruchomości. Giedroyc, skutecznie poszukując darczyńców i pożyczkodawców, zdołał zapewnić redakcji nową siedzibę. Wśród osób wspierających inicjatywę znalazło się wielu przedstawicieli polskiej arystokracji4.
„Kultura” – pismo, które kształtowało świadomość
„Kultura” była pismem wyjątkowym, zamkniętym w świecie emigracyjnym, powstającym w odseparowanej enklawie twórczej. Jednak paradoksalnie ta enklawa nie stała się miejscem izolacji, ale źródłem, z którego płynęła iskierka wolności. Pismo stanowiło swoisty azyl niezależnej myśli, jednocześnie wywierając wpływ na kulturę w Polsce.
Przez „Kulturę” przewinęło się wiele wybitnych treści. Publikowano w niej eseje polityczne, analizy historyczne, reportaże, a także wielką literaturę. Rozpoczynając od „Zniewolonego umysłu” Miłosza, przez opowiadania Herlinga-Grudzińskiego, aż po twórczość Witolda Gombrowicza, który dzięki Giedroyciowi zyskał szeroką recepcję w Polsce i na świecie.
Pismo było miejscem debaty, w której wykuwała się nowoczesna wizja Polski. Już w latach 50. XX wieku Giedroyc i Mieroszewski postulowali uznanie powojennych granic oraz porozumienie z narodami Europy Wschodniej — Litwinami, Ukraińcami i Białorusinami. Podkreślali, że suwerenność tych państw sprzyja niepodległości Polski.5. Była to wizja radykalnie odmienna od dominującej wówczas w emigracyjnych środowiskach nostalgii za „utraconymi Kresami”. Dziś nazywamy ją doktryną Giedroycia, a jej echo wyraźnie słychać w polityce zagranicznej III RP6.
Choć formalnie odcięci, Giedroyc i jego współpracownicy prowadzili intensywną korespondencję z intelektualistami w Polsce. Ta korespondencja nie była jednak łatwym zadaniem i często odbywała się w konspiracji. Teksty przemycane przez granicę krążyły w drugim obiegu, kształtując wyobraźnię młodych opozycjonistów w latach 70. i 80. To dzięki „Kulturze” Polacy mieli dostęp do twórczości Miłosza, Herlinga czy Gombrowicza, które w kraju były objęte zakazem druku7.
Dziedzictwo Giedroycia i „Kultury”
Po 1989 roku okazało się, że wiele z postulatów formułowanych w Maisons-Laffitte stało się fundamentem polskiej polityki zagranicznej i myślenia o miejscu Polski w Europie. Idea pojednania z sąsiadami oraz uznanie granicy na Bugu stały się elementami oficjalnej strategii państwa. Włączono do niej także wspieranie dążeń niepodległościowych narodów Europy Wschodniej.
Nie brakowało jednak głosów krytycznych. Część emigracji politycznej — zwłaszcza środowiska skupione wokół Rządu RP na uchodźstwie — krytykowała „Kulturę”. Uważała ją za zbyt ugodową, a nawet defetystyczną wobec komunizmu. Giedroyc nie szukał jednak aplauzu – jego celem było myślenie długofalowe, wyprzedzające chwilową koniunkturę. To dzięki tej niezależności redakcja w Maisons-Laffitte zachowała swój unikatowy autorytet.
Dziś dziedzictwo „Kultury” i Giedroycia stanowi punkt odniesienia nie tylko dla historyków, ale i dla współczesnych debat o polskiej tożsamości, miejscu literatury w życiu publicznym i roli inteligencji. Tematy podejmowane na łamach czasopisma wciąż rezonują i nierzadko powracają niczym bumerang przy bieżących dyskusjach politycznych. „Kultura” to przykład, który pokazuje, że literatura i publicystyka mogą być narzędziami do wprowadzenia realnej zmiany na arenie społecznej i politycznej.
- Jerzy Giedroyc, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Giedroyc (dostęp: 25.08.2025). ↩︎
- F. Modrzejewski, Instytut Literacki w Paryżu, źródło: Culture.pl, źródło: https://culture.pl/pl/miejsce/instytut-literacki-w-paryzu (25.08.2025). ↩︎
- Kultura (miesięcznik), Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kultura_(miesi%C4%99cznik) (dostęp: 25.08.2025). ↩︎
- Tamże. ↩︎
- J. Giedroyc, J. Mieroszewski, Rosyjski ‘kompleks polski’ i obszar ULB., „Kultura” nr 9, 1974. ↩︎
- Doktryna Giedroycia, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Doktryna_Giedroycia (dostęp: 26.08.2025). ↩︎
- J. de Vincez, Witold Gombrowicz. Między Argentyną a Europą, DW, źródło: https://www.dw.com/pl/witold-gombrowicz-mi%C4%99dzy-argentyn%C4%85-a-europ%C4%85/a-69853585 (dostęp: 28.08.2025). ↩︎
Bibliografia:
- de Vincez J., Witold Gombrowicz. Między Argentyną a Europą, DW, źródło: https://www.dw.com/pl/witold-gombrowicz-mi%C4%99dzy-argentyn%C4%85-a-europ%C4%85/a-69853585 (dostęp: 28.08.2025).
- Doktryna Giedroycia, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Doktryna_Giedroycia (dostęp: 26.08.2025).
- Giedroyc J., Mieroszewski J., Rosyjski ‘kompleks polski’ i obszar ULB., „Kultura” nr 9, 1974.
- Instytut Literacki, Kultura Paryska, źródło: https://kulturaparyska.com/pl/article/history (dostęp: 27.08.2025).
- Jerzy Giedroyc, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_Giedroyc (dostęp: 25.08.2025).
- Kultura (miesięcznik), Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kultura_(miesi%C4%99cznik) (dostęp: 25.08.2025).
- Modrzejewski F., Instytut Literacki w Paryżu, źródło: Culture.pl, źródło: https://culture.pl/pl/miejsce/instytut-literacki-w-paryzu (25.08.2025).
- Zofii Herz, Kultura Paryska, źródło: https://kulturaparyska.com/pl/collection/media/show/zofia-hertz (dostęp: 27.08.2025)
