Wśród zacisznych uliczek starej Jafy, tuż przy Morzu Śródziemnym, leży niewielki cmentarz, na którym spoczywają Polacy związani z tym regionem – duchowni, żołnierze, pielgrzymi i uchodźcy z XX wieku. To skromne miejsce pokazuje, jak różne były losy ludzi, którzy trafili tu z odległej Polski i jak trwałe ślady potrafili po sobie zostawić nawet tak daleko od domu.
Historia Polaków w Jafie i Tel-Awiwie
Jafa – starożytny port u brzegów Morza Śródziemnego. Dziś stanowi jedną z dzielnic Tel-Awiwu jednak do 1949 roku była osobnym miastem. Miastem, w którym pomimo odległości od ojczyzny w pewnym okresie mieszkali nieliczni Polacy. Ciężko stwierdzić, kiedy pierwsi z naszych rodaków zawitali do portu w Jafie. Z pewnością była ona przystankiem na trasie pielgrzymek do Jerozolimy i Betlejem. Jednym z takich pielgrzymów był książę Mikołaj Krzysztof Radziwiłł zwany Sierotką. W mieście przebywał również Juliusz Słowacki. Mówiąc o naszych rodakach w tym mieście warto wspomnieć o Hieronimie Żabie. Ów lekarz na służbie tureckiej był w połowie XIX wieku głównym inspektorem sanitarnym portu w Jafie. Jeszcze jednym Polakiem, którego warto wymienić jest orientalista Ignacy Pietraszewski. Nasz rodak pracował w 1836 roku, a następnie w latach 1838–1840 w rosyjskim konsulacie, najpierw jako tłumacz, potem jako konsul.
Budowa i rozwój Tel-Awiwu na początku XX wieku spowodowała znaczny napływ Polaków. W 1932 roku powstał w tym mieście Konsulat Generalny RP. Wedle jego szacunków w 1936 roku w późniejszej stolicy Izraela mieszkało od 55 do 60 tysięcy Żydów polskiego pochodzenia. Osiadłych na stale Polaków – chrześcijan szacowano zaś na nie więcej niż 15 osób. W Tel-Awiwie działały wówczas dwie organizacje założone przez polskich Żydów. Mowa o Związku Żydów Polskich oraz Klubie Żydów Polskich. W mieście działała również założona w 1926 roku Polsko-Palestyńska Izba Handlowa i Przemysłowa. Przed wojną w Tel-Awiwie działał również zagraniczny oddział Banku PKO SA. Polskie instytucje w Tel Awiwie wraz z zatrudnionym tam personelem tworzyły:
Grupkę nieliczną, jednak stanowiącą właściwie jedyną, obok angielskiej (głównie policja), kolonię chrześcijańską w Tel-Avivie, co wśród ludności tego miasta, pragnącej widzieć w nim przyszłe centrum o znaczeniu międzynarodowym, stwarza nastroje zasadniczo przychylne1.
Uchodźcy wojenni i powojenni w Palestynie
Znaczy wzrost obecności Polaków w Jafie i szerzej Ziemi Świętej jest związany z wybuchem II wojny światowej. Pierwsza fala imigrantów z II RP dotarła do Palestyny poprzez Bałkany zaraz po upadku II RP. W 1941 roku liczba naszych rodaków w Ziemi Świętej oscylowała w okolicach 750 osób. Do końca roku było to już 2200 osób.
Druga fala Polaków dotarła do Palestyny wraz z armią generała Andersa. Wielu uchodźców ze Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, w tym blisko połowa wyznania mojżeszowego, zdecydowała się na osiedlenie w Ziemi Świętej. Na początku 1945 w Palestynie przebywało blisko 7 tysięcy polskich uchodźców wojennych. Wielu z nich zaliczało się do dawnych elit Rzeczypospolitej. Wśród nich bez trudu znajdziemy nauczycieli, przemysłowców, urzędników ministerialnych oraz dziennikarzy, adwokatów i literatów. W samym Tel-Awiwie i Jafie mieszkała mniej więcej 1/3 wszystkich polskich uchodźców. Wspomnienia z tamtego okresu potwierdzają istnienie w tym mieście silnej społeczności polskich żydów. Polacy nie mieli większych problemów by porozumiewać się po polsku ze znaczną częścią żydowskich mieszkańców. Historia Polaków w Tel-Awiwie i Jafie w czasach wojny zasługuje na szersze omówienie dlatego na tym poprzestaniemy.
Większość Polaków opuściła chylący się ku upadkowi brytyjski Mandat Palestyny zaraz po zakończeniu II wojny światowej. Do tworzącego się Izraela przybyła mała grupka Polaków-chrześcijan, którzy pomagali żydom w czasach hitlerowskiej okupacji. Dla małej grupki Polaków zamieszkałych w Tel-Awiwie ważnym miejscem był i wciąż jest franciszkański kościół św. Piotra w Jafie. W tej świątyni w niedziele i święta odbywały się msze w języku polskim.
Nekropolia w Jafie
Cmentarz, który nosi łacińską nazwę Coemeterium Terrae Sanctae został założony w 1924 lub 1925 roku. Warto tutaj podkreślić, że cmentarz ten nie ma charakteru mono-narodowego. Prócz Polaków są na nim pochowani katolicy innych narodowości z Jafy i Tel-Awiwu.
Na terenie nekropolii pochowano 59 uchodźców wojennych zmarłych między 1941 a 1947 rokiem. Ponad połowa pogrzebów przypadła na lata 1945-1946. Wśród nich znajdziemy cały przekrój wojennej emigracji: żołnierzy, urzędników nauczycieli, ale również robotników i pielęgniarki. Niektórzy z pochowanych w Jafie byli znanymi osobistościami w II RP i o nich wspomnę w dalszej części tekstu. Uchodźcy wojenni są jedynymi Polakami pochowanymi na cmentarzu. Działka ,,polska” znajduje się w północno-zachodniej części cmentarza. Od 2007 roku w centrum ,,polskiej” części cmentarza stoi wysoki granitowy obelisk z tablicą oraz orłem Wojska Polskiego. W południowo-wschodniej części cmentarza mieszczą się groby dziecięce. Wśród nich 16 mogił polskich dzieci zmarłych w Jafie i Tel-Awiwie.
W ,,polskiej” części cmentarza, prócz uchodźców wojennych pochowano między innymi 8 Polek zmarłych w latach 1977-1978. Były to żony obywateli Izraela, która nie przeszły na judaizm. Wśród nich była Aniela Krzysztoszek odznaczona w 1969 roku medalem ,,Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”. W kwaterze prywatnej będącej przedłużeniem kwatery uchodźców wojennych znajduje się łącznie 51 grobów Polaków. Znaczny przyrost polskich mogił datuje się na lata 1970-1978, kiedy to odbyły się aż 24 pogrzeby.
Polskie groby znajdują się również w innych częściach cmentarza. Warto dodać, że podawane liczby często są szacunkowe z powodu złego stanu zachowania znacznej części nagrobków. Do końca 2016 roku zidentyfikowano łącznie 243 polskie mogiły na Coemeterium Terrae Sanctae.
Sylwetki pochowanych
Na cmentarzu w Jafie spoczywają między innymi osoby, które w II RP pełniły istotne funkcje lub tworzyły polską elitę intelektualną i społeczną. Jedną z najbardziej znanych postaci jest Germaine Składkowska, żona ostatniego premiera II RP, gen. Felicjana Sławoja Składkowskiego. Zmarła w 1945 roku w Jafie, a jej pogrzeb zgromadził przedstawicieli polskiej społeczności w Tel-Awiwie, w tym działaczy i członków konsulatu. Jej grób stanowi dziś symboliczny punkt pamięci polskiej emigracji w Ziemi Świętej.
W kwaterze polskiej spoczywają także osoby reprezentujące przekrój wojennej i powojennej emigracji. Znajdziemy tu nauczycieli, urzędników, dziennikarzy, a także pielęgniarki i robotników, którzy przybyli wraz z armią generała Andersa lub po zakończeniu wojny pozostali w Tel-Awiwie. Szczególną uwagę zwracają groby Anieli Krzysztoszek, odznaczonej medalem „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata”, oraz kilku Polek, które mieszkały w Izraelu i nie przeszły na judaizm.
Nie brakuje również działaczy społecznych, jak Jerzy Lechowski i Leon Barysz, którzy w latach 40. i 50. aktywnie uczestniczyli w życiu polskiej społeczności, organizując spotkania, msze w języku polskim i pomoc dla nowych przybyszów.
Choć większość pochowanych pozostaje anonimowa dla współczesnych, ich losy obrazują różnorodność doświadczeń polskich uchodźców. Od wykształconych elit po zwykłych ludzi, którzy swoją obecnością w Jafie i Tel-Awiwie zaznaczyli trwały ślad historii Polski poza granicami. Cmentarz stanowi dziś nie tylko miejsce pamięci, lecz także świadectwo polskiej obecności w Ziemi Świętej.
- Patek A., Polski cmentarz w Jafie: Z dziejów Polonii w Izraelu, Kraków 2016, s. 23. ↩︎
Bibliografia:
1. Patek A., Polski cmentarz w Jafie: Z dziejów Polonii w Izraelu, Kraków 2016.
