Polacy w Tasmanii: Opowieść z Końca Świata

Autor:Anna Kuleszewicz-Toborek

Tasmania, zwana niegdyś Ziemią Van Diemena, to wyspa u krańców świata, kraina surowej przyrody i fascynującej historii. Choć wydaje się odległa od polskiej ziemi, jej dzieje splatają się z losami polskich emigrantów – od samotnych badaczy po powojennych pionierów, którzy pomogli ukształtować nowoczesne oblicze tego stanu Australii.

*Krajobraz Tasmanii. Źródło: Bjørn Christian Tørrissen – Own work by uploader, http://bjornfree.com/galleries.html, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=6496154*

Odkrywcy i pionierzy: echa XIX wieku

Pierwsze, choć incydentalne, polskie ślady na kontynencie australijskim sięgają końca początku XIX w. Wówczas to na tasmańskiej ziemi swoją stopę postawił pierwszy Polak – Józef Potaski, który trafił na antypody jako skazany zesłaniec. To właśnie jego córka, Elizabeth, była pierwszym europejskim dzieckiem urodzonym na Tasmanii¹.

Józef Potaski – pierwszy polski emigrant w Australii

Kolejnym Polakiem, który trafił na odległą Tasmanię był Paweł Edmund Strzelecki (1797-1873), pochodzący z Wielkopolski geolog, podróżnik i badacz. Jego prace naukowe wniosły nieoceniony wkład w odkrywanie Australii i Tasmanii. W 1840 r. udał się on na Górę Kościuszki, a następnie skierował właśnie na Tasmanię, zwaną wówczaz Ziemią Van Diemana. W latach 1840-1842 Strzelecki prowadził tam szczegółowe badania geologiczne, które zaowocowały opracowaniem pierwszej naukowej mapy geologicznej, obejmującej Nową Południową Walię i właśnie Tasmanię. Odkrył także złoża węgla, co miało niebagatelne znaczenie dla rozwoju kolonii. Jego praca, udokumentowana m.in. w „Physical Description of New South Wales and Van Diemen’s Land” w 1845 roku, stanowi fundamentalne źródło historyczne i naukowe².

Paweł Edmund Strzelecki. Źródło: Autorstwa Nieznany - Government Printing Office 1 - 15838, Domena publiczna, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=79116382 — *Paweł Edmund Strzelecki. Źródło: Autorstwa Nieznany – Government Printing Office 1 – 15838, Domena publiczna*

Powojenny desant, czyli budowniczowie Nowej Tasmanii

Największy, najbardziej zorganizowany i decydujący napływ Polaków na Tasmanię nastąpił po II wojnie światowej, tworząc zręby tamtejszej Polonii. Polska, pozostająca pod sowieckimi wpływami, stała się krajem, do którego wielu wojennych weteranów po prostu wrócić nie mogło lub nie chciało. Wówczas Australia, dążąca do zwiększenia populacji i rozwijająca się przemysłowo, otworzyła swoje bramy.

Otworzyła się także Tasmania, angażując środki w ambitny program budowy systemu hydroelektrycznego prowadzony przez Komisję Wodno-Elektryczną (HEC – Hydro-Electric Commission). Po II wojnie światowej wyspa potrzebowała nowych rąk do pracy³. Rekrutacja prowadzona za pośrednictwem polskojęzycznej prasy w Londynie zaowocowała przybyciem po 1947 roku blisko 1500 Polaków, głównie byłych żołnierzy, w tym słynnych „Szczurów Tobruku”⁴.

W latach 1947–1948 na Tasmanię dotarło łącznie 750 polskich żołnierzy. Odpowiadało to aż połowie wszystkich Polaków, którzy wyemigrowali do Australii w tym czasie. Wszyscy ci imigranci podjęli pracę w Komisji Wodno-Elektrycznej (HEC). Ówczesny program zakładał, że każdy żołnierz przybywający z Europy mógł uzyskać obywatelstwo australijskie po zaledwie rocznym okresie intensywnej pracy budowlanej. Należy podkreślić, że Polacy stanowili znaczący odsetek – aż jedną czwartą – całej siły roboczej zaangażowanej w budowę tasmańskiego systemu hydroelektrycznego⁵.

*140-metrowa betonowa zapora Gordon Dam zbudowana w 1974 r. w ramach programu HEC. Źródło: By JJ Harrison – Own work, CC BY-SA 3.0*

Trudna praca na obcym lądzie

Prace związane z budową systemu hydro-elektrycznego prowadzone były w surowych, górskich warunkach (między innymi rejony Tarraleah, Butlers Gorge, Bronte Park, Waddamana, Liawenee)⁶. Polscy weterani zamienili mundury i broń na sprzęt budowlany, pracując przy tamach, kanałach i elektrowniach. Ich etos pracy, siła i odporność były niezwykle cenione, a ich wkład w rozwój infrastruktury energetycznej Tasmanii – nie do przecenienia.

Życie w izolowanych obozach pośród dzikiej i surowej przyrody było trudne, ale Polacy potrafili zorganizować tam namiastkę normalności. Tworzyli orkiestry i chóry, grali w piłkę nożną, a przede wszystkim budowali zalążki polskiej wspólnoty oraz własną parafię⁷. Po wygaśnięciu dwuletnich kontraktów, większość z weteranów osiedliła się w Hobart i Launceston. Wielu sprowadziło żony i narzeczone, często dzięki „romansom korespondencyjnym”, dając początek drugiemu pokoleniu Polaków na Tasmanii⁸.

*Tablica upamiętniająca polskich żołnierzy pracujących przy programie HEC. Źródło: https://www.goniec.net/2024/04/08/zolnierskie-losy-polacy-w-tasmanii/*

Współczesna Polonia na Tasmanii: ośrodki tożsamości

Wysiłek i determinacja powojennych migrantów szybko zaowocowały utworzeniem organizacji, które stały się sercem polskiego życia na wyspie. Jedną z ważniejszych polskich organizacji jest Związek Polaków w Hobart Inc. (The Polish Association in Hobart) – Założony w 1950 roku, pozostaje głównym ośrodkiem kulturalnym i społecznym. Oprócz promowania polskiej kultury i języka, obecnie koncentruje się również na wsparciu socjalnym dla starszych członków społeczności. Związek prowadzi Polski Dom (Polish House) i Polski Klub, będące miejscem spotkań i obchodów świąt narodowych⁹.

Prężnie działa także Fundacja Polskich Pionierów w Launceston (Polish Pioneers Foundation Launceston), która koncentruje się na upamiętnieniu wkładu Polaków w rejonie Launceston, zwłaszcza tych pracujących przy projektach HEC. Ich Dom Polski w Launceston był ważnym centrum dla społeczności północnej Tasmanii¹⁰.

Z kolei West Moonah funkcjonuje także polska parafia św. Teresy¹¹.

Polscy Tasmaniacy

Współczesna Polonia w Tasmanii liczy według danych ze spisów powszechnych ponad 3300 osób deklarujących polskie pochodzenie. Społeczność ta mierzy się dziś z wyzwaniami typowymi dla diaspory¹². Choć po 1989 roku społeczność stała się mniej upolityczniona, priorytetem pozostaje utrzymanie i przekazywanie polskiej kultury i języka kolejnym pokoleniom wywodzącym się z polskich rodzin. Polacy na Tasmanii aktywnie dbają o relacje między sobą i pielęgnują więzi wewnątrz lokalnej społeczności. Okazują również wsparcie Polakom, którzy przybyli na tę odległą wyspę w ostatnich latach¹³.

Polscy Tasmaniacy nie są już tylko robotnikami. Wśród nich znajdziemy przedstawicieli niemal wszystkich zawodów: dentystów, pilotów, nauczycieli, inżynierów i prawników, którzy na co dzień wzbogacają tasmańską mozaikę kulturową. Choć polska społeczność na Tasmanii była i jest stosunkowo niewielka, odegrała ważną rolę w historii tego stanu. Przyczyniła się zarówno do powstania fundamentalnej infrastruktury hydroenergetycznej, jak i do kształtowania się lokalnej struktury społecznej. Dzisiejsza Polonia z oddaniem kultywuje pamięć o pionierach, jednocześnie integrując się z australijską ojczyzną. Jest to wyjątkowa społeczność Polaków „na końcu świata”.