Wybierając się na Ukrainie często gościmy we Lwowie, to miasto w swoich murach kryje niezliczone historie związane z losami naszych przodków i Polską. Od połowy XIV wieku do II wojny światowej Polacy napisali wielki rozdział historii tego miasta. Lwów znikną z mapy Polski już po pierwszym rozbiorze w 1772 roku, był pod władzą Austrii, jako stolica Królestwa Galicji i Lodomerii – kraju koronnego w składzie Austro-Węgier.
Przechadzając się ulicami Lwowa widać, szczególnie w architekturze, Polską obecność z zamierzchłych czasów. Odwiedzając najstarszy w mieście zabytkowy cmentarz Łyczakowski zobaczymy tam wiele grobów Polskich przedstawicieli świata nauki, kultury czy wojskowości. A jak wygląda sytuacja poza Lwowem jakie historie skrywają wsie i miasteczka w tym rejonie Ukrainy?
Jest rok 2022, trwa projekt budowania bazy z mapą grobów powstańców styczniowych. W tą inicjatywę zaangażowali się Polacy z Lwowskiego stowarzyszenia Centrum Polskiej Kultury Odra-Niemen-Dniestr. W internecie natchnęli się na informacje, że w Milatynie Nowym jest grób powstańca styczniowego. To niewielkie miasteczko znajduje się 35 km na wschód od Lwowa. Wolontariusze najpierw zaczęli swoje poszukiwania od miejscowego cmentarza, niestety nie znaleźli żadnego śladu. Pytając się lokalsów w końcu ktoś podpowiedział, że kiedyś na górce za boiskiem był stary polski cmentarz. Ale na miejscu przy drodze była tylko kwatera radzieckich żołnierzy a za nią gęste zarośla, przez które zdeterminowani wolontariusze postanowili się przedrzeć. No i to był strzał w dziesiątkę. Odnaleziono zespół kilku dobrze zachowanych nagrobków z Polskimi nazwiskami. Jednym z nich był granitowy pomnik Klemensa Bobrowskiego, którego inskrypcja mówiła że był to żołnierz lat 1831 i 1863 czyli dwóch ważnych Polskich zrywów powstanialistopadowego i styczniowego. Obok kolejny pokaźny pomnik księdza Justyna Mielechowicza na którym również widniał napis „powstaniec 1863 roku„. Wolontariusze w tamtym czasie oczyścili w okół tych grobów zarośla wyczyścili nagrobki, zapalili znicze i oczywiście wprowadzili rekordy do bazy grobów powstańców styczniowych.
Mija trochę czasu, lokalni wolontariusze wracają na miejsce ale natura jest nieubłagana, zarośla są tak geste, że trudno dotrzeć do nagrobków. Po zastanowieniu się i konsultacji z zarządem Stowarzyszenia Odra – Niemen wspólnie powstaje pomysł by zrealizować projekt rewitalizacji cmentarza. W 2026 roku udaje się pozyskać środki z Instytutu Polonika i zainicjowany wcześniej projekt staje się faktem.

Pod koniec lipca o świcie z Wrocławia wyjechał bus pełen narzędzi i materiałów budowlanych. Do inicjatywy dołączyli kamieniarze Darek z Michałem Dembińscy, wolontariusze Stowarzyszenia. W godzinach obiadowych spotykamy się w Lwowie z szefową CPK Odra Niemen Dniestr – Krystyną Frołową, która zainicjowała ten projekt. Razem pojechaliśmy na wschód do Milatyna Nowego. Zatrzymaliśmy się na polnej drodze, przed nami las i zarośla, nic nie było widać. Wdzierając się do środka zobaczyliśmy pierwsze nagrobki. Przygotowaliśmy plan działania, a na drugi dzień dołączyli już lokalni wolontariusze oraz mocna ekipa z oddziału podkarpackiego Stowarzyszenia Odra-Niemen.
Na nazajutrz ruszyły prace, to było zadanie typu wykarczowanie dżungli. W pierwszej kolejności poszły w ruch piły łańcuchowe, to był najcięższy i najbardziej żmudny zakres prac. Zostawiliśmy tylko duże drzewa a resztę musieliśmy wynieść. Z pozyskanego drewna ucieszyli się miejscowi Ukraińcy, który pomogli zabrać zalegające konary i gałęzie. Drugiego dnia to miejsce było już nie do poznania, z drogi było już widać groby, główna w tym zasługa wolontariuszy z Podkarpacia, którzy podjęli się tego trudnego zadania, na koniec projektu zostali mianowani „bobrami z Podkarpacia”.
Kolejno podzieliliśmy się na zespoły, nad techniczną stroną projektu piecze sprawował mistrz kamieniarski Dariusz Dembiński, który rozdzielił pracę i pilnował aby wszystko odbywało się zgodnie ze sztuką. Równolegle prowadziliśmy prace dokumentujące. W sumie na tym cmentarzu odnaleźliśmy pochówki blisko 60 osób, prawie wszyscy to byli Polacy poza 2-3 grobami Ukraińców z bardziej współczesnych czasów. Wtedy jeszcze nie wiedzieliśmy prawie nic o osobach tam pochowanych poza tym, że na kilu inskrypcjach widniała informacja o uczestnictwie w powstaniach, ale nasz mistrz kamieniarski już wiedział, że osoby tam spoczywające to ktoś ważny. Duże pomniki, grobowce, kwatery rodzinne, wyszukane, bogato zdobione kamienie z których wykonane były pomniki.
Wolontariusze w ciągu tygodnia czasu w sumie przeprowadzili prace renowacyjne przy 15 nagrobkach. Oczyścili je z mchów, porostów i wieloletnich zabrudzeń, zostały umyte i zabezpieczone. Niektóre pomniki trzeba było dosłownie odkopać spod warstwy ziemi, a następnie ponownie spionizować. Podczas ziemnych prac zostały odnalezione również fragmenty przewróconych i uszkodzonych krzyży, które zostały sklejone i ponownie zamontowane na swoich miejscach.

Odkrycia na cmentarzu w Milatynie Nowym
Jeszcze na cmentarzu podczas prac nie brakowało nowych odkryć. Na niektórych inskrypcjach przy imionach pojawiał się skrót hr. lub napis dziedzic co oznacza, że mamy do czynienia z rodzinami ziemian i polskiej szlachty. Najstarszy nagrobek należał do Jana Hermana, data śmierci z inskrypcji to 1831 rok. Był to wielki płaski kamień prawie niewidoczny na powierzchni, oplątany korzeniami czekał na nas pod warstwą ziemi, właśnie na tym nagrobku była informacja że Jan był dziedzicem Rzepniowa. Wszystko się zgadzało w XIX wieku znajdował się tam dwór należący do parafii w Milatynie nowym. Obok Jana spoczywało więcej osób z tej rodziny, to była okazała kwatera wokół której leżały pokaźne kamienie, a niegdyś pewnie było ogrodzenie.
Prace na cmentarzu zostały zwieńczone piękną uroczystością w której wzięli udział wszyscy wolontariusze, przyjechało również 3 księży z lokalnych parafii, którzy odprawili polową mszę. Przybyli też lokalni samorządowcy oraz opiekunka z dziećmi z sąsiadującego z cmentarzem sierocińca, skąd wolontariusze czerpali wodę oraz pożyczali agregat prądotwórczy. W celu zrelacjonowania tego wydarzenia z Lwowa przyjechali dziennikarze z Kuriera Galicyjskiego, którzy przygotowali reportaż o tym projekcie.

W większym stopniu zdaliśmy sobie sprawę z wagi tego odkrycia dopiero po powrocie, robiąc research w internecie i archiwach. Dzisiaj możemy powiedzieć już znacznie więcej o tym miejscu.
Odnaleźliśmy w Ossolineum we Wrocławiu obszerną korespondencje jednej z rodzin pochowanych na tym cmentarzu. Po publikacji relacji z prac w internecie odezwały się również do nas 2 osoby, których przodkowie spoczywają na tym cmentarzu.
Porządkując trochę historie osób spoczywających na tym cmentarzu możemy ich podzielić na rodziny szlacheckie – właścicieli ziemskich, uczestników powstań i działaczy niepodległościowych, na duchowieństwo bo mamy tu 3 księży oraz zwykłych mieszkańców tworzących społeczność w okół parafii w Milatynie. Jednak te wszystkie osoby łączy jedno – Polskość. W większości przypadków wśród różnych dokumentów odnajdujemy wzmianki, które świadczą o angażowaniu się w działania na rzecz dążenia do niepodległość Polski przez osoby pochowane na cmentarzu jak i ich rodziny.
Klemens Bobrowski, bohater 2 powstań
Na tym cmentarzu jak już wspominaliśmy pochowany jest Klemens Bobrowski, z inskrypcji wynika że był żołnierzem zarówno w powstaniu Styczniowym jak i jako 19 letni chłopak w powstaniu Listopadowym, był również więźniem stanu z 1948 roku. Po powstaniu w 1963 roku angażował się społecznie w szczególności w działalność gospodarczą i rolniczą. Był też współwłaścicielem Majanowa wraz z Józefem Bemem kuzynem słynnego Generała. Jak podają stare księgi kościelne miał siedmioro dzieci, a zmarł w Kozłowie z którym łączą się kolejne postacie z naszego cmentarza.
Polanowscy i Kielanowscy, historie z archiwów
Właścicielem ziemskim Kozłowa był natomiast Tytus Kielanowski, który był związany z samorządem powiatowym i Galicyjskim Towarzystwem Gospodarskim. W latach 1879–1891 pełnił mandat posła do austriackiej Rady Państwa w Wiedniu, gdzie należał do Koła Polskiego i środowiska konserwatystów wschodniogalicyjskich. Wspierał działalność społeczną i patriotyczną, m.in. pomoc dla polskich weteranów. Dużo więcej wiemy zaś o jego Żonie Anieli z Polanowskich, tuż obok ich nagrobku spoczywają Feliks i Bronisława Polanowscy, czyli brat i szwagierka Anieli.
Szukając informacji o tej rodzinie natrafiłem na zbiór korespondencji tzw. „Papiery Polanowskich”, są to rękopisy w postaci listów związanych z rodziną Polanowskich i znajdują się w zbiorach Ossolineum we Wrocławiu. Jest tam kilkaset listów wymienianych między członkami rodziny i przyjaciółmi. Mamy ponad 100 listów adresowanych do Anieli Kielanowskiej, m.in. od jej ojca Aleksandra i brata Stanisława, którzy byli właścicielami ziemskimi w Moszkowie. Stanisław do którego bliscy w listach zwracali się „Stasiu” był znanym politykiem i działaczem niepodległościowym. Już za młodych lat w czasie Wiosny Ludów w 1849 roku musiał przerwać studia na Uniwersytecie Jagielońskim by zostać sekretarzem Rady Obwodowej Żółkiewskiej, a następnie jej delegatem do Rady Narodowej Centralnej we Lwowie. Za działalność polityczną został w 1849 r. karnie wcielony do armii austriackiej. W czasie Powstania Styczniowego został naczelnikiem obwodu żółkiewskiego. Organizował pomoc dla powstańców, współpracował z Adamem Sapiehą i uczestniczył w przygotowywaniu wypraw zbrojnych kierowanych z Galicji na teren Królestwa Polskiego. Później w latach 1870 – 1890 jako marszałek Rady Powiatowej w Sokalu rozwijał szkolnictwo, organizował straże pożarne, zakładał kasy gminne i przytułki oraz przyczynił się do budowy szpitala. Jego bliskim współpracownikiem i przyjacielem był Florian Ziemiałkowski prawnik, działacz niepodległościowy i jeden z najważniejszych polskich polityków w czasach panowania monarchii habsburskiej. Ziemiałkowski przeszedł drogę od konspiratora i uczestnika wydarzeń 1848 r. do jednego z czołowych przedstawicieli polskiej polityki galicyjskiej, a następnie ministra dla Galicji w rządzie austriackim. W „Papierach Polanowskich” zachowała się ich korespondencja którą się wymieniali z przestrzeni 30 lat w której to Ziemiałkowski podpisywał się „Florek”. Z tej korespondencji możemy dowiedzieć się jak wyglądało życie polityczne, sytuacja gospodarcza w kraju, a w szczególności Galicji w II p. XIX w. W listach szeroko omawiane są ich poglądy i stosunek do ówczesnych ważnych wydarzeń politycznych. Zacytuje w tym miejscu ciekawy fragment listu napisanego przez „Florka”. Oto transkrypcja:
„Wiedeń 13/1 1896.
Kochany Stasiu,
Dawno już do Ciebie nie pisałem bo ręka już nie chce słuchać. Lecz po przeczytaniu mowy bankietowej Jaworskiego tak mi się smutno zrobiło, że zachorowałbym, gdybym się nie wywnętrzył; a przed kim mamże to uczynić jeśli nie przed Tobą? Ty jeszcze mię zrozumiesz.Już ze sposobu kłaniania się Pana Apolinarego podejrzewałem go, że to ruska krew. Dziś zajrzałem do Schematyzmu szlachty galicyjskiej. Posyłam Ci w załączeniu przydomki Jaworskich. Pan Prezes Koła polskiego jest Rusinem, inaczej nie zachwycałby się polityką „Słowiańską” Koła polskiego i „solidarnością” z braćmi słowiańskimi. Nie masz pojęcia, ile szkody sprawie polskiej przyniosła inaugurowana przez Koło polskie a przez Badeniowskie Dzienniki Polskie szerzona „polityka słowiańska”.”
Zdarzyło się, że po onem obrzydliwem w Krakowie brataniu się z Moskalofilami czeskimi i Słoweńskimi, miałem noworoczną audjencję u Cesarza. Ponieważ niektórzy Członkowie Koła polskiego głosili, że to wyraźne na Cesarza życzenie Polacy prowadzą obecną politykę, przeto wychodząc z mego stanowiska i wieku pozwoliłem sobie powiedzieć najjaśniejszemu Panu, że nie rozumiem jak koło Polskie może prowadzić tę „slavische” politik, skoro nam Polakom „sławofilizm” czy on pochodzi z Moskwy czy z Pragi, jest wstrętnym. A Cesarz na to: „Ja wohl ich weiß schon andern werden. Ich habe den Jaworski rufen lassen und habe ihm gesagt: die Polen sollen treue Oesterreicher und Polen sein, und nichts mehr — und nichts mehr!” [A tak, wiem o tym. Kazałem wezwać Jaworskiego i powiedziałem mu: Polacy powinni być wiernymi Austriakami i Polakami, i niczym więcej — i niczym więcej!]”.
W liście mowa o Apolinarym Jakubie Jaworskim wieloletnim prezesie koła polskiego w Wiedniu.
Mamy więc tu zderzenie zupełnie odmiennego spojrzenia na prowadzenie polityki i reprezentowanie interesów Polski przez „wybitnych” polskich działaczy politycznych u schyłku XIX wieku.
Wracając do ojca Aleksandra Polanowskiego i korespondencji z córką Anielą, pochowaną na cmentarzu w Milatynie, rysuje nam się właściwie kronika życia polskiego ziemiaństwa galicyjskiego w latach 60. XIX wieku. W jednym z listów Aleksander pisze o sytuacji Powstania Styczniowego i nadziejach politycznych, potyczkach, aresztowaniach, rewizjach, konfiskatach mienia lub niechętnym stosunku chłopów do zrywu. W innym o cenie pszenicy, stanie gorzelni, kondycji ich młyna albo zdrowiu członków rodziny. W korespondencji znajduje się wiele opisów życia towarzyskiego, uczestnictwa w nadwornych balach, ślubach, pogrzebach, relacje z nabożeństw i śpiewów patriotycznych, a nawet liczne listy z różnych uzdrowisk z których często Aleksander korzystał, dowiadujemy się z nich np. jak w tamtych czasach było popularne leczenie wodami termalnymi.
Zagłębiając się w rodzinne historie Anieli i Tytusa Kielanowskich natrafiłem na kolejny zaskakujący trop. Choć małżeństwo było bezdzietne to przyjęli pod opiekę i wychowali dwie dziewczynki. Córki przedwcześnie zmarłej Emilii z Głogowskich Koziebrodzkiej, która była z kolei córką Anny Polanowskiej-Głogowskiej siostry Anieli. Ania i Ewa tak na imię miały dziewczynki. Zamieszkały w majątku Kielanowskich w Kozłowie koło Milatyna. Dysponowała znacznym majątkiem, więc zapewnili im bardzo dobre warunki życia i edukacji. Wychowanie nie ograniczało się przy tym do zapewnienia utrzymania. Dziewczęta miały prywatnych nauczycieli, staranne wykształcenie, a Aniela zabierała je w podróże zagraniczne. Wspominane są Niemcy, Francja i Włochy. To mogło mieć ogromny wpływ zwłaszcza na Ewę, a później hrabinę Ewę Dzieduszycką która została później podróżniczką i autorką opisów swoich podróży, odwiedzała m.in. Bliski Wschód i Indie. Jej zainteresowanie światem, sztuką i podróżami bardzo dobrze koresponduje z dzieciństwem organizowanym przez Anielę.
Na stronie internetowej Kresowego Serwisu Informacyjnego możemy przeczytać:
„Bogata i bezdzietna ciocia-babcia zapewniła dziewczynkom bajkowe dzieciństwo w pięknym pałacu w Kozłowie pod Lwowem, który był urządzony z ogromnym przepychem i pełen rozmaitych dzieł sztuki i cennych przedmiotów. M. in. były tam dwa rzeźbione sfinksy z kamienia dłuta Canowy i sekretera z Florencji, która podobno miała aż 365 ukrytych szufladek. Opis Kozłowa znajduje się w słynnej książce Romana Aftanazego „Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej”. Pałac tamtejszy wzniósł Tytus Kielanowski w latach 1850-1860.”
*Antonio Canova (ur. 1 listopada1757 w Possagno, zm. 13 października1822 w Wenecji) – rzeźbiarz, malarz i architekt włoski, jeden z czołowych przedstawicieli klasycyzmu w rzeźbie. Działał głównie w Rzymie, jest autorem grobowców papieży: Klemensa XIII i Klemensa XIV, oraz licznych popiersi portretowych. Został tam odznaczony Orderem Złotej Ostrogi Na zamówienie Napoleona I wykonał posągi: Apollo – wzorowany na samym Napoleonie.
Niestety nigdzie nie udało mi się potwierdzić, że rzeźby sfinksów w pałacu Kielanowskich, rzeczywiście wyszły spod dłuta Canovy.
Zostając dalej w Galicji ale jednak zbaczając trochę z tematu mamy na tej samej stronie ciekawy opis ojca męża Ewy – hrabiego Wojciecha Dzieduszyckiego z Jezupola koło Stanisławowa:
„Hrabia Wojtek” – jak go zwano – był wówczas jedną z najbarwniejszych postaci w całej Galicji: polityk, poseł na sejm, filozof, pisarz i spirytysta. Znany był z tego, że w swoim pałacu w Jezupolu urządzał seanse spirytystystyczne, na których wywoływał duchy wraz ze swymi gośćmi.
W „Papierach Polanowski” znajdujemy też inną unikalną korespondencję od niejakiej „Jeleny?” do Anieli z listopada 1963 roku. Jest to powstańcza satyra bezcenne świadectwo poezji, która ukazuje rozczarowanie postawy klas wyższych po pierwszych miesiącach zrywu. Wiersz liczy aż 17 zwrotek. Poniżej pierwsze 7 transkrybowanych zwrotek”
(Strofa 1)
„Chodźcie, chodźcie przyjaciele
Do podstępu tamtego.
Mam dla was również wiele
Wiele, wiele ciekawego.
Refren: Tylko cicho, będzie cicho (bis) / Bo pasterz, będzie cicho.
(Strofa 2)
Od czasu wypadków owych
Co się tu ludzi nabrało.
O Tchórzach nie trudno nowych
A i ojczyzny nie mało.
Tylko cicho i t.d.
(Strofa 3)
Co ja śmiechu w duchu miałem
Bo to wszyscy jak nie swoi
Nikt nie boi się być ostem
A być sobą bardzo boi.
Tylko cicho i t.d.
(Strofa 4)
Każdy odgrywa jakąś rolę
Ten allegro, ten andante
A sumienie aż boli, bolą
Komedyjantka, tragedjantka.
Tylko cicho i t.d.
(Strofa 5)
Jedni chcą się jeszcze trzymać…
A u drugich dusz osłabła.
Nikt nie wie kogo się trzymać
Pana Boga, czy też Dyabła.
Tylko cicho i t.d.
(Strofa 6)
Lecz nie wszyscy są tak mdli
I tchórzliwi i niegodni.
Od Tchórzów naprzód zacznijmy
Bo ich u nas najwięcej.
(Strofa 7)
Waćpan Michał, który z dachu
Niedawno wzywał do broni.
Dzisiaj sam w okropnym strachu
Drży gdy gdzie żandarm mignie.
…”
Na zakończenie opowieści o Tytusie i Anieli Kielanowskich znalazłem jeszcze dwa ciekawe wątki, które są świadectwem zaangażowania społecznego w tym wypadku Tytusa.
„Kuryer Poznański” z 24 maja 1881 r. informował o utworzeniu komitetu organizującego wielką pielgrzymkę do Rzymu. Komitet podzielono na sekcję lwowską i krakowską, a wśród członków z Lwowa wymieniono Tutusa Kielanowskiego. Pielgrzymka nie była zwykłym wyjazdem religijnym. Była związana z wielkimi uroczystościami słowiańskimi w Rzymie po ogłoszeniu przez Leona XIII świętych Cyryla i Metodego patronami/Apostołami Słowiańszczyzny.
Kolejnym źródłem jest sprawozdanie z czynności Wydziału Krajowego za czas od 1 lipca 1889 do końca czerwca 1890 roku. W maju 1890 r. grupa wybitnych przedstawicieli życia publicznego Galicji wystąpiła do marszałka krajowego z apelem dotyczącym sprowadzenia szczątków Adama Mickiewicza do Krakowa.
W piśmie argumentowano, że pochówek Mickiewicza powinien mieć charakter narodowego hołdu i zostać sfinansowany przez kraj. Sygnatariusze prosili, aby Wydział Krajowy podjął uchwałę, na mocy której: „zwłoki Mickiewicza zostałyby sprowadzone i złożone na Wawelu kosztem kraju.”
Wśród sygnatariuszy był Tytus i jego szwagier Stanisław Polanowski.
Zaledwie kilka kroków od Kielanowskich znajduje się nagrobek Feliksa i Bronisławy Polanowskich, czyli Brata Anieli z żoną, która musiała być chorowitą osobą, bo w wielu listach Polanowscy wyrażali zmartwienie zdrowiem „Broni”. Feliks był starszym bratem Stanisława i Anieli. Odnośnie jego postaw szczególnie w okresie Powstania Styczniowego zachowało się kilka dokumentów z których wynika, że Feliks Polanowski herbu Pobóg dziedzic Opulska, wspierał uzbrajanie oddziału konnego Tomisława Rozwadowskiego w partii Zapałowicza, kwaterował tworzący się oddział. Później wspierał finansowo organizację powstańczą na jesieni. Wspierał również finansowo leczenie rannych powstańców w klasztorze w Sokalu.
Z krzyżem w jednej ręce i z bronią w drugiej
Na cmentarzu w Milatynie Nowym spoczywa 3 przedstawicieli kościoła, którzy na kartach swojej historii mają wielkie zasługi również w walce o niepodległość Polski.
Pierwszym o którym chciałbym opowiedzieć jest ksiądz Justyn Ignacy Mielechowicz. To wyjątkowa postać której losy były bardzo trudne, a jednocześnie niosące przesłanie i inspiracje.
Został uznany przez II Rzeczpospolitą za weterana Powstania Styczniowego, w wykazach figurował jako organizator; w latach 20. XX w. posiadał status ks. podporucznika-weterana choć wcale nie walczył w Powstaniu Styczniowym.
Ale od początku ksiądz Mielechowicz należał do zakonu Bernardynów, w 1860 roku był kaznodzieją w Lublinie następnie od 1861 roku w Radomiu przy kościele św. Katarzyny Aleksandryjskiej – Radomski klasztor był wówczas jednym z miejsc działalności patriotycznej. Odbywały się tam nabożeństwa narodowe, a później także spotkania związane z organizacją powstańczą. W lutym 1862 roku ksiądz został aresztowany za działalność patriotyczną i kazanie uznane za polityczne; zesłany do Rosji i na Syberię przez władze carskie. Przebywał m.in. w Omsku i Tobolsku, a od grudnia 1866 do stycznia 1873 r. w Tunce. Następnie znalazł się w Pudożu w guberni ołonieckiej. 17 stycznia 1877 r. uzyskał paszport umożliwiający opuszczenie Rosji, bez prawa powrotu.
Początkowo w Tobolsku gubernator zlecił mu opiekę nad miejscowymi katolikami. Ze źródeł wynika, że były już plany jego ułaskawienia lecz podczas rewizji w papierach ks. Piotra Ściegiennego odnaleziono list pisany przez ks. Mielechowicza, w którym była mowa o „walce z krzyżem w jednej ręce i z bronią w drugiej”. Stało się to przyczyną zesłania ks. Mielechowicza w 1863 do gub. jenisejskiej pod ścisły dozór policji.
Ksiądz Justyn na zesłaniu jak sam relacjonował w liście do redakcji „Wiadomości Kościelnych”, t. 5 (1877), nr 14, s. 111-112. opublikowany w 1877 r. napisał:
„za pomoc niesioną radą, wsparciem i współczuciem rodakom, pędzonym partyami po 300, 400 na osiedlenie, zostałem w głąb Syberyi wysłany.”
Mielechowicz utrzymywał kontakt z ks. Aleksandrem Kierońskim, byłym zesłańcem, który od około 1875 r. był jednym z głównych pośredników w przekazywaniu pieniędzy z funduszu hr. Władysława Platera polskim księżom pozostającym na zesłaniu w Rosji i na Syberii. Sam ksiądz Justyn skorzystał z tej pomocy. Gdy w styczniu 1877 r. otrzymał zgodę na opuszczenie Rosji, nie miał pieniędzy na podróż. Do Lwowa dotarł dzięki 50 rublom pochodzącym z funduszu Władysława Platera, prawdopodobnie przesłanym właśnie za pośrednictwem Kierońskiego. Mielechowicz nazywał później Platera dobroczyńcą „wszystkich Sybiraków i w Rosji mieszkających kapłanów”.
Powrót z zesłania
W styczniu 1877 roku po 15 latach zsyłki trafia do Galicji. Już w kwietniu tego roku był we Lwowie i zgłosił swój udział w wielkiej polskiej pielgrzymce do Rzymu organizowanej z okazji jubileuszu 50-lecia sakry biskupiej Piusa IX. Najważniejszy moment nastąpił 6 czerwca 1877 r. podczas audiencji u Piusa IX. Mielechowicz został przedstawiony papieżowi jako piętnastoletni wygnaniec i Sybirak, a następnie w imieniu Polaków pozostających na zesłaniu w Rosji i na Syberii wręczył papieżowi „adres” 400 polskich księży zesłańców, który był czymś w rodzaju życzeń połączonych ze świadectwem losu polskich zesłańców i prośbą o papieskie błogosławieństwo.
Warto dodać, że w ciągu stu kilkudziesięciu lat do Cesarstwa Rosyjskiego zesłano co najmniej 930 księży.
Kiedy Milatyn stał się domem dla księdza Mielechowicza
Około roku 1883-1884 Ksiądz Justyn zostaje proboszczem w Milatynie Nowym gdzie już pozostaje do końca życia. W czasie jego probostwa sanktuarium było bardzo żywym ośrodkiem pielgrzymkowym. Źródło wspomina, że w największe odpusty przybywało nawet około 40 tys. wiernych, a w ciągu roku liczono około 180 tys. pielgrzymów. Milatyn Nowy był wówczas ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym, znanym z kultu cudownego wizerunku Pana Jezusa Ukrzyżowanego, zwanego Chrystusem Milatyńskim lub Panem Jezusem Konającym. Obraz znajdował się w Milatynie od połowy XVIII wieku, a w 1755 r. arcybiskup lwowski Mikołaj Ignacy Wyżycki urzędowo uznał go za cudowny. Dla jego kultu wzniesiono okazały barokowy kościół, który mógł pomieścić kilka tysięcy wiernych i stał się jednym z ważniejszych sanktuariów tej części archidiecezji lwowskiej.
Po przejęciu parafii przez księży misjonarzy w 1906 r. zachęcał ich do gruntownej restauracji zaniedbanych zabudowań kościelnych. W tym okresie parafia znacznie powiększyła swój majątek m.in. dzięki darowiznom Anieli z Polanowskich Kielanowskiej, właścicielki Kozłowa, która przekazała kościołowi łącznie 20 morgów ziemi. Sam Mielechowicz zapisał parafii swój czteropokojowy dom, wykorzystywany na spotkania młodzieży.
Ksiądz naczelnikiem powstania
Sporo już napisaliśmy o księdzu Mielechowiczu, ale na cmentarzu w Milatynie odnaleźliśmy jeszcze dwa inne groby duchownych, które mają równie ciekawe życiorysy. Zacznę od księdza Piotra Rylskiego. Nie mamy informacji o jego młodości, według inskrypcji na pomniku urodził się w 1826 roku. Pierwsze wzmianki o nim mówią o wyświęceniu w 1851 roku, od 1854 był wikariuszem w Tomaszowie Lubelskim. Jednym z najważniejszych źródeł dotyczący Księdza Rylskiego jest opracowanie Zdzisława Bielenia, „Początek powstania 1863 roku w Tomaszowie Ordynackim”, „Rocznik Lubelski”, t. XLI, 2015, s. 68-83. Autor wykorzystuje źródła powstańcze, prasę z epoki, pamiętniki i opracowania regionalne. Bieleń napisał, że Ksiądz Piotr Rylski podczas powstania pełnił funkcję naczelnika okręgu tomaszowskiego. Natomiast komisarzem Komitetu Centralnego Narodowego i organizatorem powstania w województwie lubelskim był Leon Frankowski. Autor podaje, że Frankowski bezpośrednio po przybyciu do Lublina z wiadomością o powstaniu w instrukcji wydanej 18 stycznia, przekazanej ks. Piotrowi Rylskiemu, nakazywał skierować 22 stycznia całość sił sprzysiężonych pod Hrubieszów w celu wsparcia miejscowych konspiratorów przy napadzie na tamtejszy garnizon.
Równie ciekawe jest opracowanie prof. Wiesława Śladkowskiego „Leon Frankowski w świetle nowych badań”. Autor korzysta z fundamentalnej edycji źródłowej Dokumenty terenowych władz cywilnych powstania styczniowego 1862-1864. Pisze, że w tym zbiorze zachował się nawet rozkaz, który brzmiał:
„Stosując się do polecenia C N K , d. 22 bm wszyscy przysięgli winni zaopatrzyć się w broń, jaką pod ręką znajdą i uderzyć tegoż dnia o północy na nieprzyjaciela. Rżnąć w pień, póty, aż pozostała reszta nie podda się, a to składając broń nam do rąk i przysięgając, że do śmierci przeciwko Polsce z bronią w ręku nie wystąpią.”.
Następnie w odezwie do ochotników z Galicji z 27 stycznia 1863 r. Frankowski polecał osobom przekraczającym granicę kierować się m.in. do Tomaszowa, właśnie do ks. Piotra Rylskiego, który jako naczelnik okręgu miał wiedzę o sytuacji w całej okolicy.
Dramatyczne wydarzenia w Tomaszowie, 5 lutego 1863 r.
Kilka dni po wybuchu powstania Tomaszów został zajęty przez wojska rosyjskie. Podczas pacyfikacji 5 lutego 1863 r. zginęło 23 mieszkańców, wśród nich osoby związane z miejscową konspiracją. Rozeszła się wówczas pogłoska, że zabity został również ks. Rylski. Informację o jego rzekomej śmierci podała nawet prasa. Była to jednak informacja fałszywa. Bieleń pisze jednoznacznie, że Rylski uniknął pacyfikacji i przeżył. Jego nazwisko znajdowało się zresztą wśród osób związanych z miejscowym ruchem powstańczym, co dobrze tłumaczy, dlaczego w pierwszych relacjach uznano go za jedną z ofiar.
Z Tomaszowa do Watykanu
13 maja 1863 r., zaledwie trzy miesiące po wydarzeniach tomaszowskich, ks. Piotr Rylski razem z ks. Leonem Postawką, wikariuszem z Opatowa, został przyjęty na audiencji przez papieża Piusa IX. Według opracowań opartych na pamiętnikach Postawki obaj duchowni przekazali papieżowi informacje o tym, co wydarzyło się w Tomaszowie.
Jest to szczególnie interesujące w zestawieniu z historią Mielechowicza. Dwóch księży pochowanych w Milatynie miało osobisty kontakt z Piusem IX, ale w zupełnie innych okolicznościach: Rylski już w 1863 r. jako duchowny związany z organizacją powstańczą, a Mielechowicz w 1877 r. jako były Sybirak reprezentujący środowisko zesłanych duchownych.
Jak już pisałem wcześnie na cmentarzu odnaleźliśmy groby trzech duchownych i będę teraz powoli wprowadzał fakty, które udało nam się ustalić a propos księdza Jana Szokalskiego.
W dzienniku Gazeta Narodowa wydanemu w piątek dnia 2 lutego 1866 roku możemy przeczytać zacytowane przez wydawnictwo pismo od kapłanów przebywających w Stolicy apostolskiej pod opieką papieża Piusa IX z dnia 20 stycznia 1866:
„My niżej podpisania kapłani polscy, pod opieką Stolicy świętej, od prześladowania moskiewskiego schronienia szukający, protestujemy wobec Boga, świata całego i naszej ojczyzny, w imieniu naszem i braci naszych w kraju ciemiężonych, przeciw nowemu gwałtowi, przez rząd moskiewski na kościele polskim popełnionemu, i nie tylko cały ukaz carski z dnia 26 grudnia 1865 roku o zabraniu na rzecz skarbu posiadłości kościelnych za nieważny uważamy, ale nadto ogłaszamy go jako nowy publiczny napad, ze strony Moskwy na kościół nasz uczyniony, prawom wszelkiej sprawiedliwości przeciwny i najwymowniejszy dowód chęci poniżenia kościoła katolickiego, w którym nie bez woli i zgodzenia się Stolicy apostolskiej dziać się nie może.”
Pod pismem podpisali się polscy kapłani przebywający w Rzymie, a wśród nich ks. Piotr Rylski oraz ks. Jan Szokalski.
Natomiast o przybyciu do Watykanu Polskich kapłanów informuje jeszcze jeden ciekawy fragment z dziennika poznańskiego z 2 czerwca 1863 roku w którym to znajdują się obszerne opisy przebiegu powstania styczniowego. W sekcji wiadomości ze świata pod nagłówkiem Włochy czytamy:
„Rzym, 18 maja. Piszą do Czasu: Jeszcze 26 kwietnia przyjechało tu dwóch księży naszych, Rylski z Tomaszowa i Postawka z Miechowa, by u nóg Ojca ś. otrzymać błogosławieństwo i dać żywe świadectwo, nie pożogom i mordom, jakie w miastach tych dzicz moskiewska wyprawiała, lecz więcej temu prześladowaniu, jakie tam i w całej Polsce kościół poniósł. Pomimo iż wszystko robiono, aby tak łatwy zawsze przystęp do Piusa IX wyjednać, tyle tą razą stanęło przeszkód, że należało, iż siła jakaś tajemna drzwi watykańskie zatka. Upłynęło tak dwa tygodnie, i Ojciec ś. wyjechał do …elletri i Frosinone, dokąd za nim pośpieszyli nasi księża, gdzie życzeniom ich stało się zadość, bo po tak długiej i dalekiej”pielgrzymce i wyczekiwaniu ucałowali wreszcie ręce i nogi Ojca ś. i usłyszeli słowa pociechy, które nie tylko do nich, ale do całego naszego duchowieństwa i kraju Papież przemówił. Audyencya ta, chociaż wypadła w dniu, gdzie każda chwila objęta programem zajętą była, trwała na podziw wielu przeszło pół godziny. Nie pierwszy to dowód jak Pius IX serdecznie przyjmuje duchownych naszych i jak go zajmuje nasz kościół i kraj, o co najszczególniej zawsze wypytuje, i upewniam, że dziś zna je dobrze, czym w rozmowie zadziwił nawet naszych księży. Nie będę się rozwodził nad tą rozmową, która jak sadzę na zawsze w ich sercu i pamięci pozostanie, lecz słówkiem wspomnieć muszę o scenie, która rozczuliła Ojca ś., a księży naszych postawiła w przykrej dosyć sytuacyi. Pewna część pobożnych dowiedziawszy się o podróży do Rzymu obu tych księży, złożyła na ich ręce maluczką sumkę jako dar Papieżowi, po ukończonej tedy rozmowie, gdy otrzymawszy błogosławieństwo wyjść już mieli, z nieśmiałością ofiarę tę złożyli u nóg Ojca ś. Powstał na to żywo poważny starzec i ze łzami w oczach, kazał wziąć grosz ten wdowi, to niezłomne świadectwo serdeczności i tradycyjnego przywiązania Polski do kościoła, i zwrócić krajowi z błogosławieństwem, któremu udziela. A kiedy młodzi nasi duchowni o przyjęcie nalegali, powiedział im: ,,Nie, synowie moi, spokojnym sumieniem grosza tego przyjąć nie mogę, wyście dziś nadzy, bo obdarci; głodni, bo zrabowani; w podróży, bo bez dachów. Wam dać, nie od was brać potrzeba, niech i ten pieniądz idzie na potrzeby wasze i kraju, bo ich dziś wiele macie.”
Więc nie dość, że mamy kolejny dowód na to, że ksiądz Rylski w 1863 roku był na audiencji u Papieża to jeszcze mamy zacytowane piękne słowa skierowane do Polaków od samej głowy kościoła Piusa IX.
Mamy kilka potwierdzeń, że ksiądz Rylski przebywał w Rzymie jeszcze przez kolejnych kilka lat przynajmniej do roku 1866. Natrafiliśmy też na informacje z których wynika, że jeszcze 5 marca 1866 roku władze rosyjskie poszukują księdza Rylskiego jako zbiega. W rosyjskim dokumencie administracyjnym nr 1693 zapisano, że były wikariusz parafii Tomaszów podczas powstania wyszedł z miasta razem z powstańcami, nie powrócił, a jego miejsce pobytu pozostaje władzom nieznane.
Pedagog w szkole rolniczej w Czernichowie
Poszukując informacji o losach ks. Rylskigo po powstaniu i pobycie w Rzymie znalazłem trop, który zaprowadził mnie z powrotem do Ossolineum we Wrocławiu. Jest tam zbiór listów adresowanych do Hrabiego Henryka Wodzickiego, wśród nich ks. Rylski pisze do Hrabiego prośbę o wydanie bezpłatnego biletu na przejazd z Krakowa do Lwowa i z powrotem. Ks. Rylski informuje, że chciałby odwiedzić swoją sędziwą matkę i rodzinę, a także wysuwa prośbę o adnotacje aby mógł po drodze robić przystanki na „przejrzenie postępowych gospodarstw” wiązało się to z jego pracą. Ponieważ ksiądz Rylski był kapelanem w najdłużej działającej do dziś szkole rolniczej w Czernichowie. Obecnie placówka funkcjonuje jako Zespół Szkół Rolnicze Centrum Kształcenia Ustawicznego im. Franciszka Stefczyka (założyciela Kas Stewczyka, który był profesorem w tej szkole). List podpisany został 29 Maja 1873 roku właśnie w Czernichowie. Ksiądz Piotr napisał do Henryka Wodzickiego prośbę o bilet ponieważ w tamtym czasie hrabia był kuratorem tej szkoły. Mamy też dwa inne ciekawe dokumenty mówiące o działalności księdza Rylskiego w szkole rolniczej. Jednym z nich jest dziennik „Kraj” z 19 marca 1870 roku w którym znajduje się akapit, właściwie news ze szkoły w Czernichowie, który informuje min. że:
„Kapelan szkoły ksiądz Rylski, pełen dobrych chęci a nawet poświęcenia, oprócz religii wykłada język polski i historię polską. Zaprowadził on podczas obiadu zbawienny zwyczaj czytania na głos książek z literatury polskiej”
Zaś drugim dokumentem jest sprawozdanie kuratoryjne z szkoły w Czernichowie za rok 1873/4 w którym to podano że ksiądz Piotr Rylski po 7 i pół roku pracy w szkole mimo licznych namów pozostania opuszcza placówkę i udaje się w dalekie strony. Czyli wkrótce po liście do hrabiego Wodzickiego ksiądz Rylski kończy pracę w Małopolsce i udaje się w „dalekie strony” moim zdaniem mógł wyjechać prosto do Lwowa i w okolice Milatyna, gdzie pozostał już do końca życia spoczywając na „naszym” cmentarzu. Już w lutym 1884 roku w tygodniku „Dla Ludu” napisano o uroczystym otwarciu kółka rolniczego w Kozłowie na którym zgromadziło się przeszło 100 osób, a dobrodziejami i opiekunami koła zostali m.in. Ks. Rylski, Tytus Kielanowski oraz ks. Mielechowicz który również podarował kawałek ziemi pod budowę sklepiku.

Mamy jeszcze więcej potwierdzeń działalności społecznej księdza Rylskiego choćby jako delegata Towarzystwa Tatrzańskiego, a w latach 1895-1898 regularnie określany jako proboszcz i prałat papieski w Kozłowie. Określany był w sprawozdaniach Towarzystwa jako aktywny członek oddziału Czarnohorskiego. Te wszystkie fakty odnoszące się do życia księdza Piotra mówią nam, że nie tylko był duchownym ale, też człowiekiem oddanym sprawom społecznym i polskim patriotom!
Ksiądz, Rusin, Polski patriota
Pora przedstawić kolejnego z trzech kapłanów pochowanych na „naszym” cmentarzu w Milatynie Nowym i również związanym z ruchem niepodległościowym powstania styczniowego, a jest nim ksiądz Jan Szokalski. Tym razem zacznę od końca umieszczając fragment nekrologu znajdującego się w lwowskiej Gazecie Kościelnej z dnia 23 stycznia 1896 roku napisanego przez księdza Justyna Mielechowicza:
„Dnia 5. b. m. ziemską, pielgrzymkę zakończył świątobliwie ks. .Jan Szokalski, niegdyś proboszcz unicki w Modryniu, dyecezyi chełmskiej, później przez lat 22 wikary przy łacińskim kościele w Milatynie, od dwóch miesięcy emeryt. Jakkolwiek lat 73 życia liczył, śmierć zaskoczyła go prawie nagle; umarł wskutek poparzenia się w łaźni miejscowej, wobec którego sztuka lekarska okazała się bezsilną. Któż ze znajomych nie lgnął całym sercem do tego kapłana-patrioty, wyznawcy i męczennika za wiarę i za jedność św. Kościoła? Miał on serce czułe i tkliwe na nędzę ludzką; ze szczupłych funduszów swoich chętnie dopomagał ubogim, nie żałując dla nich ostatniego niekiedy grosza. W obcowaniu z kapłanami uprzejmy zawsze, serdeczny i braterski, dla pątników, którzy cierpliwość naszą nie raz narażają na ciężkie próby, miał niewyczerpane pobłażanie, wyrozumiałość i uczynność. Nic dziwnego, że otaczała go cześć powszechna, a na pogrzeb jego duchowieństwo i lud tłumnie pospieszyli. Przyjmij, kochany bracie kapłanie, Rusinie zacny i prawy, wierny mój przez lat kilkanaście współpracowniku, to krótkie słowo wdzięczności i uznania twych zalet, cnót i zasług. Niech Ci Najwyższy Sędzia otrze gorzkie łzy smutku i boleści, przelane na tułactwie; niech Ci okaże miłosierdzie, jakoś ty czynił miłosierdzie; niech ci lekką będzie ta ziemia, którą tak serdecznie ukochałeś. Spoczywaj w Bogu, miły bracie, a światłość wiekuista niech ci świeci na wieki”
Z nekrologu od razu możemy odczytać kilka ważnych informacji o życiu księdza Szokalskiego, wiemy że to był człowiek o wielkim sercu, patriota a także Rusin „ zacny i prawy”. Jest to świetny przykład złożoności tożsamości mieszkańców ziem dawnej Rzeczypospolitej w XIX wieku.
Jan Szokalski był księdzem greckokatolickim, czyli unitą, pochodzącym z diecezji chełmskiej. Przed Powstaniem Styczniowym był proboszczem unickiej parafii w Modryniu koło Hrubieszowa. Zestawienie duchowieństwa parafii wskazuje, że od 4 marca 1852 r. był tam administratorem, a od 3 marca 1853 r. proboszczem.
Działalność konspiracyjna Księdza Jana Szokalskiego
Mamy rok 1861 ks. Jan Szokalski obok m.in. ks. Jana Garbaczewskiego został wybrany do Rady Powiatowej Powiatu Hrubieszowskiego. To już nam pokazuje, że nie był anonimowym wiejskim proboszczem. Miał kontakty, autorytet i mandat społeczny w całym powiecie. Po tzw „wypadkach warszawskich” podczas których władze carskie zabiły 5 demonstrantów w całym Królestwie Polskim rozpoczęły się manifestacje. Ruch sprzeciwu ludności wyraźnie było widać w społeczność kościelnej również grekokatolickiej, gdzie odbywały się nabożeństwa w intencji ofiar carskich represji. W październiku wprowadzono stan wojenny co nie powstrzymało mieszkańców Hrubieszowa. Od tej pory zaczęła się działalność konspiracyjna. W opracowaniu Jarosława Szlązaka, opartym m.in. na badaniach Józefa Tomczyka i Marka Mądzika, autor stwierdza, że w powiecie hrubieszowskim szczególnie aktywni byli dwaj duchowni:
ks. Jan Garbaczewski obrządku łacińskiego oraz ks. Jan Szokalski obrządku greckokatolickiego. Dalej pojawia się zwrot „To na ich ręce spiskowcy składali przysięgę”. Możemy więc mówić, że Szokalski aktywnie uczestniczył w werbowaniu i organizowaniu członków konspiracji.
Drugi bardzo ważny element jego działalności to próba wciągnięcia duchowieństwa, zwłaszcza unickiego, do ruchu narodowego.
Starsza literatura, za Markiem Mądzikiem, podaje, że Szokalski wspólnie z ks. Feliksem Troszczyńskim zorganizował w Hrubieszowie zjazd księży unickich, podczas którego duchowni zadeklarowali przystąpienie do organizacji powstańczej.
Kolejne ślady ks. Szokalskiego znajdujemy w liście ks. Piotra Semenenki z 14 października 1865 r. do ks. Hieronima Kajsiewicza, zachowany w archiwum zmartwychwstańców. Z listu w języku angielskim możemy się dowiedzieć, że jesienią 1865 r. Szokalski znajdował się w Rzymie, był związany ze środowiskiem duchownych przy Trinità dei Monti, cieszył się bardzo dobrą opinią Semenenki („the most reliable of the priests from Trinitá”) i dobrowolnie zgłosił się do pracy misyjnej w Adrianopolu (Bułgaria).
Semenko określa Szokalskiego jako „najbardziej godnego zaufania / najpewniejszego” spośród księży z Trinità.
Kolejno mamy protest z gazety narodowej z 2 lutego 1866 roku, który już cytowałem wcześniej pod którym podpisali się zarówno Szokalski jak i Rylski. Dalej ślad się urywa. Możemy założyć, że losy księdza żucane były w różne strony co wnioskujemy jego nekrologu napisanego przez Mielechowicza. Wiemy też z niego, że 22 lata, aż do tragicznej śmierci w łaźni był sługą bożym w Milatynie. Może warto dodać jeszcze jedną wzmiankę o otoczeniu ks. Szokalskiego, otóż wiemy że nie był jedynym unitą posługującym w Milatynie. We spisie księży greckokatolickich, którzy trafili do łacińskich parafii w Galicji wymieniono Emiliana Sieniewicza oraz Mikołaja Malczyńskiego, byłego proboszcza unickiego z Grabowca, który po emigracji przebywał najpierw w Rzepniowie, a następnie w Kozłowie, gdzie zmarł „otoczony opieką zacnych państwa Kielanowskich”. Czyli zapewne Tytusa i Anieli. Być może również spoczywa na cmentarzu w Milatynie i jeszcze uda nam się odnaleść jego grób i dopisać kolejną opowieść.
Historia duchownych z Milatyna jest niezwykle ciekawa i pełna zwrotów akcji. Wszyscy trzej księża związani byli z powstaniem styczniowym oraz byli w Rzymie. Szokalski zapewne poznał się z Rylskim w stolicy apostolskiej, krótko po powstaniu, a Mielechowicz w późniejszym czasie gościł u Papieża z pielgrzymką narodową.
Kiedy po raz pierwszy przedzieraliśmy się przez zarośla starego cmentarza w Milatynie Nowym, widzieliśmy przede wszystkim zapomniane nagrobki. Dziś wiemy, że za każdym z nich kryje się fragment znacznie większej opowieści.
Powstańcy, zesłańcy, duchowni, ziemianie i społecznicy. Ludzie, których losy prowadziły z Hrubieszowa i Tomaszowa na Syberię, do Rzymu, Wiednia, Lwowa, a w końcu do niewielkiego Milatyna. Łączyły ich rodzinne więzi, przyjaźnie, działalność społeczna, a bardzo często także zaangażowanie w sprawę polską.
A przecież poznaliśmy dokładniej historie osób pochowanych zaledwie pod kilkoma spośród kilkudziesięciu odnalezionych nagrobków. To najlepszy dowód, że prace na tym cmentarzu dopiero się zaczęły. Pod kolejnymi inskrypcjami mogą kryć się następne historie, które przez dziesięciolecia czekały, aż ktoś ponownie je odczyta.
Odnawiając stary cmentarz, nie ratujemy tylko kamieni. Przywracamy pamięć o ludziach i świecie, którego byli częścią.


W kolejnych artykułach spróbujemy przybliżyć historię rodziny Hermanów, właścicieli Rzepniowa oraz powiążemy z cmentarzem historię francuskiego lekarza, którego do Polski sprowadził król Stanisław August Poniatowski. Odnaleźliśmy też kilka sygnatur Lwowskich kamieniarzy o których również powiemy kilka słów.


















Źródła i literatura
Źródła archiwalne i rękopiśmienne
- Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, „Papiery Polanowskich”, korespondencja rodziny Polanowskich
- Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu, korespondencja adresowana do hr. Henryka Wodzickiego, list ks. Piotra Rylskiego z Czernichowa z 29 maja 1873 r.
- Piotr Semenenko, list do Hieronima Kajsiewicza z 14 października 1865 r., w: Letters of Peter Semenenko, t. 6: Bulgaria, zbiory Zgromadzenia Zmartwychwstańców.
- Inskrypcje nagrobne i dokumentacja fotograficzna cmentarza w Milatynie Nowym, wykonana podczas prac wolontariackich w 2026 r.
Prasa, dokumenty i źródła z epoki
- „Gazeta Kościelna”, Lwów, r. IV, nr 4, 23 stycznia 1896 r., nekrolog ks. Jana Szokalskiego autorstwa ks. Justyna Mielechowicza.
- „Gazeta Narodowa”, nr 28, 2 lutego 1866 r., protest polskich duchownych przebywających w Rzymie przeciwko ukazowi carskiemu dotyczącemu majątku Kościoła.
- „Dziennik Poznański”, 2 czerwca 1863 r., korespondencja z Rzymu dotycząca ks. Piotra Rylskiego i ks. Leona Postawki oraz ich audiencji u papieża Piusa IX.
- „Kraj”, 19 marca 1870 r., informacje o działalności ks. Piotra Rylskiego w Szkole Rolniczej w Czernichowie.
- Sprawozdanie Kuratoryi Szkoły Rolniczej Czernichowskiej za rok 1873/74, Kraków, nakładem Towarzystwa Rolniczego Krakowskiego.
- „Kuryer Poznański”, 24 maja 1881 r., informacje o organizacji polskiej pielgrzymki do Rzymu i udziale Tytusa Kielanowskiego w jej komitecie.
- „Dla Ludu” / „Przewodnik Kółek Rolniczych”, 1884, informacje o otwarciu Kółka Rolniczego w Kozłowie oraz działalności ks. Piotra Rylskiego, ks. Justyna Mielechowicza i Tytusa Kielanowskiego.
- „Wiadomości Kościelne”, t. 5, 1877, nr 14, s. 111-112, relacja ks. Justyna Mielechowicza dotycząca jego zesłania i pomocy udzielanej polskim zesłańcom.
- Sprawozdanie z czynności Wydziału Krajowego za czas od 1 lipca 1889 do końca czerwca 1890 r., materiały dotyczące inicjatywy sprowadzenia szczątków Adama Mickiewicza na Wawel.
- Sprawozdania Towarzystwa Tatrzańskiego z lat 1895-1898, informacje dotyczące ks. Piotra Rylskiego jako proboszcza w Kozłowie, prałata papieskiego i członka Oddziału Czarnohorskiego.
- Schematyzmy kościelne i wykazy duchowieństwa wykorzystane do ustalenia przebiegu posługi duchownych związanych z Milatynem Nowym, Kozłowem, Modryniem i diecezją chełmską.
- Dokumenty terenowych władz cywilnych powstania styczniowego 1862-1864, materiały dotyczące organizacji powstańczej na Lubelszczyźnie.
Opracowania naukowe i historyczne
- Bieleń Zdzisław, „Początek powstania 1863 roku w Tomaszowie Ordynackim”, Rocznik Lubelski, t. XLI, 2015, s. 68-83.
- Brus Anna, oprac., Na nieznane losy. Pomiędzy Ołońcem a Jadryniem. Dwa pamiętniki z zesłania po powstaniu styczniowym, Warszawa 1999.
- Kubicki Paweł, Bojownicy kapłani za sprawę Kościoła i ojczyzny w latach 1861-1915, cz. 1-3, Sandomierz 1936-1939.
- Niebelski Eugeniusz, „Krzewiciele polskich idei. Duchowni katoliccy zesłani do Imperium Rosyjskiego – czasy polskiej niewoli narodowej”, Nasza Przeszłość, t. 126, 2016, s. 111-190.
- Podoba Damian, „Tomaszów Lubelski w obliczu powstania styczniowego”, Koło Historii, nr 14, 2014, s. 123-132.
- Śladkowski Wiesław, „Leon Frankowski w świetle nowych badań”, Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Historia, t. XLVIII, 1993, s. 243-262.
- Wojciechowski Leszek, „Z problematyki polskich pielgrzymek narodowych. Adres polskich zesłańców do Rosji i na Syberię skierowany do papieża Piusa IX z okazji jubileuszu 50-lecia jego święceń biskupich (1877)”, Teka Komisji Historycznej TN KUL, t. 5 (20), 2023, s. 75-110.
- Opracowania Jarosława Szlązaka dotyczące udziału duchowieństwa rzymskokatolickiego i unickiego w przygotowaniach do powstania styczniowego w powiecie hrubieszowskim.
- Opracowania Marka Mądzika dotyczące duchowieństwa unickiego i jego udziału w ruchu narodowym oraz powstaniu styczniowym.
- Opracowania Józefa Tomczyka dotyczące organizacji powstańczej i wydarzeń 1861-1864 na Lubelszczyźnie.
- Aftanazy Roman, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, materiały dotyczące rezydencji Kielanowskich w Kozłowie.
Biblioteki cyfrowe i bazy wykorzystane podczas kwerendy
- Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa.
- Polona, Biblioteka Narodowa.
- Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
- Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa.
- BazHum.
- Cyfrowa Biblioteka Zgromadzenia Zmartwychwstańców.
- Cyfrowe zbiory Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
- Genealogia Polaków – Genealogia.OKIEM.PL.
- Rodzina Kulik – internetowe zestawienia duchowieństwa.
Projekt został dofinansowany ze środków Narodowego Instytutu Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą POLONIKA


