Mieczysław Wolfke: Fizyk, wizjoner i pionier elektroniki

Mieczysław Wolfke (1883–1947) to postać, której wkład w rozwój fizyki i techniki, zwłaszcza w dziedzinie elektroniki, optyki i niskich temperatur, wyprzedził jego epokę. Choć nazwisko to bywa niekiedy niesłusznie pomijane w popularnych przekazach, jego osiągnięcia stawiają go w rzędzie największych polskich naukowców XX wieku, a także pośród globalnych pionierów nowoczesnej technologii. Był profesorem Politechniki Warszawskiej i współpracownikiem samego Alberta Einsteina, a jego idee ukształtowały podstawy dziedzin takich jak telewizja i holografia.

Cudowne dziecko i geniusz techniki

Wolfke urodził się 29 maja 1883 roku w Łasku. Już od najmłodszych lat wykazywał niezwykłe zamiłowanie do nauk ścisłych i eksperymentów¹. Jego wczesne prace świadczą o niezwykłej intuicji i wyobraźni technicznej, które przenosiły go daleko poza ramy ówczesnej wiedzy. Swój pierwszy wynalazek opracował i opatentował już w 1900 roku, mając zaledwie 17 lat i ucząc się jeszcze w gimnazjum. Opracowane urządzenie nazwał „Telektroskopem bez drutów”². Był to koncepcyjny pierwowzór telewizji, zdolny do przenoszenia obrazów na odległość za pomocą fal elektromagnetycznych.

Wynalazek Wolfkego, choć bazował na wcześniejszych pracach, m.in. Jana Szczepanika i Paula Nipkowa (tarcza Nipkowa), wprowadzał innowację w postaci bezprzewodowej transmisji. To wizjonerskie podejście do przesyłania informacji obrazowej stawia go w rzędzie światowych pionierów elektroniki i komunikacji³.

Lampa kadmowo-rtęciowa

W czasie studiów we Wrocławiu (doktorat uzyskał w 1910 roku) Wolfke, we współpracy z Karolem Ritzmannem, skonstruował i opatentował lampę kadmowo-rtęciową⁴. Wynalazek okazał się na tyle przełomowy, że prawa do niego odkupiły renomowane Zakłady Optyczne Carl Zeiss w Jenie. Wkrótce potem firma zatrudniła Wolfkego, doceniając jego talent i potencjał naukowy⁵. Ta komercjalizacja jego pomysłu jest dowodem na praktyczną wartość jego naukowych osiągnięć. Praca w zakładach nie odpowiadała jednak ambicjom Wolfkego, który postanowił wrócić do świata akademickiego. Najpierw pracował jako asystent na Politechnice w Karlsruhe, a następnie wyjechał do Zurychu⁶.

Okres szwajcarski, gdzie Wolfke wykładał na Politechnice w Zurychu (ETH) i tamtejszym Uniwersytecie, był kluczowy dla jego kariery naukowej. Habilitację na ETH uzyskał w 1913 roku, a jednym z recenzentów jego pracy był sam Albert Einstein⁷. Obaj naukowcy utrzymywali bliskie relacje, a Wolfke aktywnie dyskutował z najnowszymi osiągnięciami fizyki, w tym z rodzącą się mechaniką kwantową⁸.

Ojciec holografii

Jednym z najważniejszych i najbardziej spektakularnych osiągnięć Wolfkego było sformułowanie w latach 1912–1920 teoretycznych podstaw holografii⁹. W referacie z 1920 roku pt. „O możliwości obrazowania optycznego siatek molekularnych” („Über die Möglichkeit der optischen Abbildung von Molekulargittern”), Wolfke wykazał, że wykorzystując interferencję fal świetlnych, można nie tylko zapisać, ale i odtwarzać trójwymiarowy obraz obiektu¹⁰.

Wolfke zaproponował dwustopniowy proces odtwarzania obrazu, co stanowiło rdzeń koncepcji holograficznej. Choć Dennis Gabor otrzymał za techniczne rozwinięcie holografii Nagrodę Nobla w 1971 roku, sam przyznał w późniejszych pracach, że Wolfke był prekursorem tej idei¹¹. Niestety brak odpowiedniej technologii, przede wszystkim lasera, uniemożliwił Wolfkemu praktyczną realizację jego wizji. Z tego powodu Nagroda Nobla trafiła w inne ręce, co bywa uznawane za jedną z największych niesprawiedliwości w historii polskiej nauki¹².

Kriogenika i polska nauka

Po powrocie do niepodległej Polski w 1922 roku, Wolfke objął Katedrę Fizyki na Politechnice Warszawskiej, przyczyniając się do budowania nowoczesnych standardów dydaktycznych i badawczych. W Warszawie Wolfke rozwinął pionierskie w Polsce badania nad właściwościami ciał w ekstremalnie niskich temperaturach (kriogenika)¹⁴. Jego prace, często prowadzone z Willemem Keesomem, profesorem Uniwersytetu w Lejdzie, doprowadziły do kilku kluczowych odkryć. Należą do nich m.in. ustalenie istnienia dwóch odmian ciekłego helu — He I i He II — oraz opracowanie metody zestalenia helu pod odpowiednim ciśnieniem¹⁵.

Choć Wolfke i Keesom zauważyli intrygujące zjawisko braku lepkości ciekłego helu He II, nie skupili się na nim w pełni. Zjawisko to, nazwane później nadciekłością, zostało dogłębnie opisane przez Piotra Kapicę, który za swoje prace otrzymał Nagrodę Nobla¹⁶. Mimo to, wkład Wolfkego w badania helu jest fundamentalny.

Działalność dla obronności

Wolfke nie ograniczał się do czystej teorii. Jego wiedza i innowacyjność służyły także praktycznym celom obronności kraju. Dla Ministerstwa Spraw Wojskowych prowadził prace nad telefonią optyczną i noktowizją, a także projektował samosterujące rakiety przeciwlotnicze. Był aktywnie zaangażowany w organizację Polskiego Lotu Stratosferycznego „Gwiazda Polski” w 1938 r.¹⁷

Po doniesieniach o rozszczepieniu atomu, Wolfke jako jeden z pierwszych w Polsce ostrzegał przed bronią jądrową. W 1939 roku pisał o tym na łamach „Polski Zbrojnej”, a w 1945 roku wydał broszurę pt. „Bomba atomowa”. W czasie II wojny światowej brał udział w tajnym nauczaniu i kierował badaniami w ramach konspiracji, wykorzystując znajomość niemieckich wynalazków militarnych do wsparcia polskiego podziemia¹⁸.

Wolfke po wojnie zaangażował się w odbudowę polskiego szkolnictwa wyższego i polskiej nauki. Zmarł niespodziewanie na atak serca 4 maja 1947 roku w Zurychu, gdzie przebywał w celu wygłoszenia wykładów. Pochowano go na lokalnym cmentarzu Sihlfeld¹⁹.

Sylwetka nietuzinkowego naukowca

Mieczysław Wolfke był naukowcem o szerokich horyzontach i niezwykłej intuicji. Jego „Telektroskop bez drutów” zwiastował nadejście ery komunikacji elektronicznej. Z kolei koncepcja holografii na stałe wpisała się w kanon optyki, stanowiąc dziś podstawę trójwymiarowego obrazowania. Był nie tylko wybitnym fizykiem teoretykiem i eksperymentatorem, ale także aktywnym innowatorem, patriotą i wychowawcą kolejnych pokoleń polskich naukowców. Mimo że część jego wizjonerskich idei została zrealizowana i doceniona (Noblem) dopiero po latach przez innych, jego dorobek pozostaje jednym z najjaśniejszych punktów w historii polskiej i światowej nauki.

1. Mieczysław Wolfke, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Mieczys%C5%82aw_Wolfke (dostęp: 31.10.2025). ↩︎
2. Działalność Profesora Mieczysława Wolfkego, Wydział Fizyki – Politechnika Warszawska, źródło: https://www.fizyka.pw.edu.pl/Wydzial/Historia-Wydzialu/Dzialalnosc-Profesora-Mieczyslawa-Wolfkego (dostęp: 30.10.2025). ↩︎
3. Giganci Nauki. Infografiki historyczne: Mieczysław Wolfke, Instytut Pamięci Narodowej https://ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/161507,Giganci-nauki-infografiki-historyczne-Mieczyslaw-Wolfke.html (dostęp: 31.10.2025). ↩︎
4. Wolfke Mieczyslaw, Politechnika Gdańska, źródło: https://pg.edu.pl/uczelnia/ludzie-pg/zlota-ksiega/pionierzy-pg/wolfke-mieczyslaw (dostęp: 30.10.2025). ↩︎
5. Tamże. ↩︎
6. Mieczysław Wolfke, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
7. Ł. Załuski, Polski nastolatek, który zbudował prototyp telewizora. Podziwiał go Einstein, National Geographic, źródło: https://www.national-geographic.pl/technologia/polski-nastolatek-ktory-zbudowal-prototyp-telewizora-einstein-go-podziwial-swiat-zapomnial/ (dostęp: 30.10.2025). ↩︎
8. Mieczysław Wolfke, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
9. Działalność Profesora Mieczysława Wolfkego, Wydział Fizyki – Politechnika Warszawska… poz. cyt. ↩︎
10. Wolfke Mieczysław (1883- 1947) – Szwajcaria, Polska Światu, źródło: https://polskaswiatu.pl/wolfke-mieczyslaw-szwajcaria/ ), dostęp: 30.10.2025). ↩︎
11. Działalność Profesora Mieczysława Wolfkego, Wydział Fizyki – Politechnika Warszawska… poz. cyt. ↩︎
12. Mieczysław Wolfke, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
13. Działalność Profesora Mieczysława Wolfkego, Wydział Fizyki – Politechnika Warszawska… poz. cyt. ↩︎
14. Rok Mieczysława Wolfkego Przegląd Techniczny,  źródło: , https://przeglad-techniczny.pl/rok-mieczyslawa-wolfkego/ (dostęp: 31.10.2025). ↩︎
15. Warto wiedzieć, Zintegrowana Platforma Edukacyjna, źródło: https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/Dt3Xv2i5J (dostęp: 30.10.2025). ↩︎
16. Mieczysław Wolfke, Rok Mieczysława Wolfkego 2022, źródło:https://wolfke.fizyka.pw.edu.pl/2022/?page=wolfke (dostęp: 31.10.2025). ↩︎
17. Mieczysław Wolfke, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
18. Tamże. ↩︎