Michał Wojnicz – sylwetka tajemniczego antykwariusza

Urodzony 31 października 1865 r. w Telszach (na Żmudzi) w rodzinie szlacheckiej herbu Abdank, Michał Wojnicz — znany także jako Wilfrid Michael Voynich — pozostaje postacią intrygującą i wielowymiarową. Jego życie było wyjątkową mieszanką działalności rewolucyjnej, ucieczek i emigracji. Pasja do starych rękopisów i starodruków pozwoliła mu ostatecznie zająć miejsce w historii jako antykwariusz-kolekcjoner, który posiadł jedną z największych zagadek średniowiecza.

Wczesne lata i działalność rewolucyjna Wojnicza

Michał Wojnicz wychował się w środowisku inteligenckim i szlacheckim. Pierwsze nauki pobierał w Telszach oraz w Suwałkach, gdzie skończył gimnazjum. Dalszą edukację kontynuował na Uniwersytecie Moskiewskim, zdobywając finalnie dyplom farmaceuty. Okres studiów dość mocno zaważył na jego przyszłości. To właśnie w Moskwie poznał Ludwika Janowicza i postanowił przyłączyć się do działalności rewolucyjnej proletariuszy¹.

Michał Wojnicz w 1884 r. przybył do Warszawy, gdzie rozpoczął pracę jako apteczny prowizor, nie zrezygnował jednak ze swojej socjalistycznej działalności. W 1885 r. włączył się do działalności konspiracyjnej ruchu Proletariat Ludwika Waryńskiego w Warszawie². Jego udział w akcji uwolnienia więźniów politycznych zakończył się aresztowaniem i osadzeniem w warszawskiej Cytadeli. W tym samym roku do Rosji podróżowała Ethel Lilian Boole, córka znanego angielskiego matematyka George’a Boole’a, która zatrzymała się na chwilę w Warszawie. Wojnicz twierdził, że ujrzał ją przez więzienne okienko, gdy spacerowała brzegiem Wisły. Wielu badaczy jednak powątpiewa w prawdziwość tej relacji³.

Przez Syberię do Anglii

Wojnicz, po odbyciu 18 miesięcy kary więzienia został zesłany na Syberię. Trafił do Tunki – buriackiej wsi położonej w guberni irkuckiej. Tam poznał Józefa Piłsudskiego, z którym nawiązał przyjacielską relację (ponownie z Piłsudskim miał się spotkać kilka lat później w Londynie). W wyniku tej znajomości w latach 1905–1907 powierzono mu opiekę nad tajnymi aktami PPS, dotyczącymi kontaktów partii z japońskim wywiadem i współpracy przeciwko Rosji⁴.

W czerwcu 1890 roku Wojnicz postanowił uciec z Syberii. Udało mu się dotrzeć do Hamburga, gdzie sprzedał wszystkie swoje drogocenności – okulary i kamizelkę. Za zdobyte pieniądze kupił bilet trzeciej klasy na niewielki statek przewożący owoce i warzywa do Anglii. W październiku tego samego roku dotarł do Londynu, zupełnie bez pieniędzy. Jedyne, co posiadał to kartkę z adresem Siergieja Krawczyńskiego (pseudonim Stiepniak), którą otrzymał w Irkucku od rodziny Karaułowów. Błąkając się po Commercial Street, spotkał rosyjskiego Żyda, który zaprowadził go do mieszkania Stiepniaka, który miał mu zaoferować pomoc⁵.

Nowy rozdział w życiu

To właśnie w mieszkaniu Stiepniaka Wojnicz po raz drugi miał ujrzeć Ethel Lilian Boole, którą rozpoznał wcześniej. Trzy lata później, w 1893 r., Ethel i Michał pobrali się. Parę łączyła nie tylko namiętność, ale także podobne poglądy polityczne. Współpracowali oni ściśle ze Stiepniakiem, który był aktywnym działaczem socjalistycznym. Ethel przekładała rosyjską klasykę i rewolucyjne manifesty na język angielski oraz pisała własne dzieła (międzynarodową sławę przyniósł jej bestseller „Szerszeń”). Michał z kolei wydawał rosyjskie tłumaczenia pism Marxa i Engelsa, które następnie przerzucano na wschód. Trwało to do śmierci Stiepniaka, który w 1895 r. zginął tragicznie pod kołami pociągu. Śmierć przyjaciela wstrząsnęła małżeństwem, które (przynajmniej według oficjalnych relacji), postanowiło wycofać się z rewolucyjnej działalności⁶.

Przejście w świat antykwariatu

Wojnicz porzucił aktywność stricte rewolucyjną i zwrócił swoją uwagę na rynek antyków i starości. W ten sposób dawny aptekarz stał się antykwariuszem i bibliofilem. W 1898 r. otworzył w sercu Londynu — na Soho Square — swój sklep z rzadkimi książkami, rękopisami i inkunabułami⁷. Istnieją podejrzenia, że Wojnicz po cichu wciąż współpracował z ruchem rewolucyjnym. Według niektórych antykwariat miał być jedynie sposobem na pranie rewolucyjnych pieniędzy⁸. Trudno jednak znaleźć solidne potwierdzenie tej teorii. Pewne jest jednak, że Wojnicz bardzo dobrze odnalazł się w nowej branży i szybko osiągnął marketingowy sukces.

Dzięki swej wytrwałości i nosowi do okazji szybko zyskał reputację kolekcjonera najwyższej klasy. Potrafił dostrzec w zapomnianych zbiorach przedmioty o wartości historycznej i finansowej, często ratując je przed zniszczeniem i sprzedając dalej z zyskiem⁹. W 1904 roku otrzymał obywatelstwo brytyjskie i przyjął nazwisko Wilfrid Michael Voynich. Dziś jest ono szeroko znane dzięki tajemniczej książce, która do dziś nosi jego imię¹⁰.

Manuskrypt i legenda

W 1912 r. Michał Wojnicz przebywał we Włoszech, gdzie od jezuitów z willi Mondragone nabył interesujący rękopis, znany dziś jako Manuskrypt Wojnicza (Voynich Manuscript)¹¹. Rękopis ten składa się z pergaminowych kart, zawiera niezrozumiały tekst, rysunki roślin, kobiety w kąpieli oraz diagramy astronomiczne i astrologiczne. Wszystko to sprawia, że po ponad stu latach pozostaje zupełnie nierozszyfrowany, otoczony licznymi teoriami i domysłami¹².

Wojniczowi przypisuje się to, że właśnie on go „odkrył” i wypromował (Wojnicz osobiście zaprezentował artefakt w Art Institute of Chicago w 1915 roku). Wciąż pod wątpliwość poddaje się jednak okoliczności zakupu księgi oraz jej późniejsze losy¹³. Jedno jest pewne – manuskrypt sam w sobie jest tajemnicą, a Wojnicz potrafił bardzo dobrze wykorzystać jego potencjał, tworząc sensację nie tylko z istoty samego przedmiotu, ale także okoliczności jego odnalezienia. Jego kreatywny storytelling przyniósł oczekiwane rezultaty. Sława manuskryptu rosła, a w raz nią – sława samego Wojnicza¹⁴.

Antykwariat i emigracja do USA

W miarę rozwoju kariery antykwarycznej, Wojnicz rozszerzył swoje działania również do Stanów Zjednoczonych. Rok 1914 przyniósł otwarcie oddziału jego sklepu w Nowym Jorku. Wkrótce przeniósł się za ocean i uczynił z USA swoją drugą bazę¹⁵. Pozostał tam aż do śmierci w marcu 1930 roku.¹⁶

Warto zaznaczyć, że w czasach I wojny światowej oraz w okresie po niej jego działalność antykwaryczna zwróciła uwagę służb specjalnych. Zainteresowanie Wojniczem wykazywały między innymi amerykańskie instytucje wywiadowcze. Z uwagi na fakt, że Wojnicz obracał przedmiotami bardzo rzadkimi, czasem o charakterze niemal tajnym, pojawiły się podejrzenia o działalność wywiadowczą. Nigdy nie zostały one jednak formalnie potwierdzone¹⁷.

Michał Wojnicz i jego dziedzictwo

Rola Michała Wojnicza w historii kultury i historii książki jest istotna, choć w jego opowieści nie brakuje luk i niedomówień. Nie ulega wątpliwości, że jego fascynujący życiorys jest niczym gotowy scenariusz na film: od porywczego studenta, rewolucjonisty, poprzez skazańca, zesłańca, emigranta-handlarza po światowej sławy antykwariusza. Wątpliwości badaczy budzą dziś jego relacje dotyczące okoliczności pierwszego warszawskiego „spotkania” z małżonką, brawurowej ucieczki z Syberii przez Mongolię i Pekin oraz morski transport do Europy¹⁸.

Warto więc podkreślić, że Wojnicz świadomie budował wokół siebie aurę tajemnicy. Przejawiała się ona zarówno w jego działalności antykwarycznej, jak i w opowieściach towarzyszących manuskryptowi. Nie wszystkie jego twierdzenia są udokumentowane, a legendy wokół jego osoby dorównują biografiom bohaterów powieści przygodowych.

Nie ulega jednak wątpliwości, że jego działalność zawodowa wiele mówi o ważnym momencie przemian na rynku rzadkich książek na przełomie XIX i XX wieku. Wówczas stare rękopisy i inkunabuły przestawały być jedynie obiektami naukowymi, a stawały się także przedmiotem inwestycji, kolekcji i legendy. Jego nieco sensacyjny sposób prowadzenia biznesu sprawił, że Manuskrypt Wojnicza do dziś wzbudza nie tylko emocje pasjonatów staroci, ale stanowi obiekt naukowych badań kryptologicznych, historii nauki, botaniki¹⁹.

1. Michał Wojnicz, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Wojnicz (dostęp: 27.10.2025). ↩︎
2. Tamże. ↩︎
3. Tamże. ↩︎
4. R. Świętek, Lodowa ściana. Sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904-1918, Wydawnictwo Platan, Kraków 1998. ↩︎
5. Tamże. ↩︎
6. Tamże. ↩︎
7. Tamże. ↩︎
8. Tamże. ↩︎
9. K. Janicki, Michał Wojnicz, Polak, który odkrył najbardziej tajemniczą księgę świata, Wielka Historia, źródło:https://wielkahistoria.pl/michal-wojnicz-polak-ktory-odkryl-najbardziej-tajemnicza-ksiege-swiata (dostęp: 29.10.2025). ↩︎
10. A. Węgłowski, Wolfrid Voynich – a Polish Antiquarian Who Found a Mysterious Manusript, Kuryer Polski, źródło:https://kuryerpolski.us/en/Page/View/michal-wojnicz (dostęp: 28.10.2025). ↩︎
11. Nieodgadniony manuskrypt, źródło: https://www.dziennikzwiazkowy.com/artykul/122346%2Cnieodgadniony-manuskrypt (28.10.2025). ↩︎
12. Michał Wojnicz, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
13. K. Janicki, poz. cyt. ↩︎
14. Nawet sztuczna inteligencja nie złamała szyfru. Księga, którą znalazł Polak, zagadką dla ekspertów, Wiadomości Onet.pl, źródło: https://wiadomosci.onet.pl/swiat/manuskrypt-wojnicza-wciaz-jest-zagadka-dla-kryptologow-odnalazl-go-polak/0bvv222 (dostęp: 29.10.2025) ↩︎
15. Wilfrid Voynich, Wikipedia, the free encyclopedia, źródło:  https://en.wikipedia.org/wiki/Wilfrid_Voynich (dostęp: 28.10. 2025). ↩︎
16. Michał Wojnicz, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
17. T. Stańczyk, Józef Piłsudski, Londyński Antykwariusz Michał Wojnicz i tajemnica średniowiecznego rękopisu, Muzeum Piłsudski – Blog, źródło: https://muzeumpilsudskiblog.pl/jozef-pilsudski-londynski-antykwariusz-michal-wojnicz-i-tajemnica-sredniowiecznego-rekopisu (dostęp: 29.10.2025). ↩︎
18. Jedna z największych zagadek w historii – manuskrypt wyglądał jak „brzydkie kaczątko”, Historia Wprost.pl, źródło: https://historia.wprost.pl/ciekawostki-historyczne/11980063/jedna-z-najwiekszych-zagadek-historii-manuskrypt-wygladal-jak-brzydkie-kaczatko (dostęp: 29.10.2025). ↩︎
19. K. Janicki, poz. cyt. ↩︎

Bibliografia:

• Janicki K., Michał Wojnicz, Polak, który odkrył najbardziej tajemniczą księgę świata, Wielka Historia, źródło: https://wielkahistoria.pl/michal-wojnicz-polak-ktory-odkryl-najbardziej-tajemnicza-ksiege-swiata (dostęp: 29.10.2025).
• Jedna z największych zagadek w historii – manuskrypt wyglądał jak „brzydkie kaczątko”, Historia Wprost.pl, źródło: https://historia.wprost.pl/ciekawostki-historyczne/11980063/jedna-z-najwiekszych-zagadek-historii-manuskrypt-wygladal-jak-brzydkie-kaczatko (dostęp: 29.10.2025).
• Michał Wojnicz, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Wojnicz (dostęp: 27.10.2025).
• Nawet sztuczna inteligencja nie złamała szyfru. Księga, którą znalazł Polak, zagadką dla ekspertów, Wiadomości Onet.pl, źródło: https://wiadomosci.onet.pl/swiat/manuskrypt-wojnicza-wciaz-jest-zagadka-dla-kryptologow-odnalazl-go-polak/0bvv222 (dostęp: 29.10.2025).
• Nieodgadniony manuskrypt, źródło: https://www.dziennikzwiazkowy.com/artykul/122346%2Cnieodgadniony-manuskrypt (28.10.2025).
• Stańczyk T., Józef Piłsudski, Londyński Antykwariusz Michał Wojnicz i tajemnica średniowiecznego rękopisu, Muzeum Piłsudski – Blog, źródło: https://muzeumpilsudskiblog.pl/jozef-pilsudski-londynski-antykwariusz-michal-wojnicz-i-tajemnica-sredniowiecznego-rekopisu (dostęp: 29.10.2025).
• Świętek R., Lodowa ściana. Sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904-1918, Wydawnictwo Platan, Kraków 1998.
• Węgłowski A., Wolfrid Voynich – a Polish Antiquarian Who Found a Mysterious Manusript, Kuryer Polski, źródło: https://kuryerpolski.us/en/Page/View/michal-wojnicz (dostęp: 28.10.2025).
• Wilfrid Voynich, Wikipedia, the free encyclopedia, źródło: https://en.wikipedia.org/wiki/Wilfrid_Voynich (dostęp: 28.10. 2025).