Klimat Kresów – wędrówki muzealne. Brzeg (2)

Wędrując za kresowym klimatem po Polsce nie sposób nie trafić na tzw. Ziemie Odzyskane, gdzie w głównej mierze trafili kresowi ekspatrianci. Wraz z nimi przechowano tam pamięć o ziemi przodków. Tę pamięć zaczęły po 1989 roku uwzględniać w swojej narracji również muzea. Bardzo dobrym przykładem takiej działalności jest Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu.

Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu to placówka o wyjątkowym charakterze, usytuowana w imponującym gmachu, zwanym nie bez powodu „małym Wawelem”. Instytucja ta szczyci się mianem jedynej w Polsce, której statutowa działalność koncentruje się na historii Piastów Śląskich oraz tradycji piastowskich na historycznych ziemiach Śląska.

Drugim filarem działalności Muzeum jest przeszłość Brzegu i Ziemi Brzeskiej, położonej na styku Opolszczyzny i Dolnego Śląska. Krajobraz kulturowy tego regionu, zdominowany do II wojny światowej przez kulturę niemiecką, uległ radykalnej transformacji po 1945 roku. W Brzegu osiedliła się wówczas, obok wielu innych, liczna społeczność Polaków wysiedlonych z Kresów, która zaczęła współtworzyć społeczno-kulturowy krajobraz miasta i regionu. Dziedzictwo Kresów odgrywa istotną rolę w tym kontekście, czego dowodem jest nie tylko działalność Muzeum Piastów Śląskich, współprowadzonego przez Ministerstwo, samorząd województwa i samorząd powiatowy, ale również silna inicjatywa samorządu miejskiego i wspomnianych podmiotów zmierzająca do tego, aby w budynku dawnego Gimnazjum Piastowskiego utworzyć muzeum poświęcone wyłącznie Kresom. W tych ciekawych uwarunkowaniach możemy spoglądać na obecność w brzeskim Muzeum tematyki kresowej.

Ocalić wspomniania

Choć tematyka kresowa tli się w wielu polskich instytucjach muzealnych, to tylko nieliczne dysponują wystawą stałą dedykowaną w całości temu dziedzictwu. Brzeg należy do tej wąskiej, a zarazem niezmiernie ważnej grupy. Ważnej, gdyż kilka dekad istnienia III RP to brak muzeum – o randze centralne – zorientowanego na fenomen Kresów (Muzeum Ziem Wschodnich Dawnej Rzeczpospolitej w Lublinie jest taką instytucją, jednak na otwarcie jego gmachu i ekspozycji z obiektywnych względów ciągle czekamy). Wystawy stałe w poszczególnych miejscach w cenny sposób „nadrabiały” ten deficyt.

Upływ czasu sprawiał, że ochrona kresowych wspomnień stawała się z roku na rok coraz bardziej palącą potrzebą. Zapewne to właśnie ta motywacja legła u podstaw starań o stworzenie stałej wystawy w Muzeum Piastów Śląskich. Brzeska ekspozycja, zainaugurowana w listopadzie 2019 roku, poprzedzona została kilkunastoma miesiącami wytężonej pracy muzealników, obejmującej gromadzenie i opracowywanie eksponatów oraz aranżację wystawy. Integralną częścią tych działań było powołanie dedykowanej kolekcji pn. Archiwum Kresowego i sukcesywne budowanie jego zasobów poprzez publiczną zbiórkę pamiątek. Prowadzenie Archiwum kontynuowane jest również po otwarciu wystawy. Odzew społeczny mile zaskoczył Muzeum. W efekcie zebrano około 2500 pamiątek, z czego blisko 1000 zaprezentowano publiczności. Na wystawie dominują pamiątki z kolekcji prywatnych. Została ona uzupełniona eksponatami ze zbiorów Muzeum Miedzi w Legnicy, Muzeum Wsi Opolskiej w Bierkowicach-Opolu oraz Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu.

Wystawa stanowi sentymentalno-historyczną opowieść o Kresach, ukazując je jako przestrzeń opuszczoną przez wygnanych z ojcowizny Kresowian oraz ich los na Ziemiach Odzyskanych. W tym celu na jednej przestrzennej sali zaaranżowano kilka saloników, liczne gabloty oraz jedną, dużą instalację. Ta ostatnia, z perspektywy osoby wchodzącej na wystawę, pełni centralną funkcję.

Świat Kresów. Istota i przejście.

Zwiedzanie wystawy „Kresy. Ocalone wspomnienia” odbywa się ruchem okrężnym. W ten sposób mijamy kolejne, mniejsze sekcje, które stanowią swoistą imitację, przenosząc odbiorcę w mikroprzestrzeń kresowego dworu – saloniku szlacheckiego, kresowej kamienicy – saloniku mieszczańskiego, czy kresowej izby chłopskiej. W triadzie tych przestrzeni można widzieć istotę dawnego świata Kresów. Po lewej stronie znajdują się dwa pierwsze saloniki, wypełnione meblami, wyposażeniem wnętrz, dziełami sztuki i rzemiosła artystycznego. Pomiędzy nimi ustawiono monitory z prezentacją slajdów, głównie przedstawiających obiekty architektoniczne i miejsca z zasobów Narodowego Archiwum Cyfrowego (NAC), które dokumentują kresowe dziedzictwo i wprowadzają szerszy kontekst do „anonimowych”, uniwersalnych pomieszczeń ziemiańskich i mieszczańskich. Izba włościańska, z typowym wyposażeniem wiejskiej chaty oraz sprzętami domowymi i rolniczymi, usytuowana jest po przeciwległej stronie wystawy. Została ona wkomponowana w instalację stworzoną z wielkoformatowych zdjęć, artefaktów i odtworzonego fragmentu torów kolejowych.

Wspomniana instalacja dominuje w przestrzeni wystawy swoim rozmiarem i przesłaniem. Symbolizuje bowiem wymuszoną migrację ludności z prezentowanych saloników i izby, na nowe terytoria Ziem Odzyskanych. Ten exodus podkreślono typowymi atrybutami wygnańczego losu – walizkami i wózkiem na tobołki, fotografiami z kresowych miast wraz z „litanią nazw”, a po drugiej stronie toru zdjęciami oraz niemieckojęzycznymi nazwami miejscowości z terenu Śląska, wraz z przybyłą doń ludnością.

Ostatnia część wystawy, zamykająca okrąg zwiedzania, prezentuje wybór cennych pamiątek rodzinnych, fotografii, dokumentów, książek i plakatów, które dokumentują różne aspekty życia polskich rodzin na Kresach. Tworzą one namiastkę społeczno-kulturowego oblicza świata, który Kresowianie pozostawili na wschodzie, ale który wciąż trwa w ich wspomnieniach. Dzięki wystawie muzealnej wspomnienia te zostały ocalone.

Ciekawym uzupełnieniem wystawy są budki telefoniczne, które dają zwiedzającym możliwość zetknięcia się z historią mówioną i wysłuchania garści wspomnień zaaranżowanych w ten sposób.

Pomysłodawcą wystawy był dyrektor Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu, Dariusz Byczkowski, posiadający kresowe korzenie. Za scenariusz, wykonanie i organizację Archiwum Kresowego odpowiadają Teresa Piasecka (Kierownik Działu Edukacji, Promocji i Wydawnictw Muzeum) oraz Małgorzata Młynarska (Kierownik Działu Bibliotecznego Muzeum).

Wernisaż wystawy miał bardzo uroczystą formę, co podkreślało rangę wiodącego tematu ekspozycji w życiu placówki. Zorganizowano go 11 listopada 2019 roku, w Święto Niepodległości. Uświetnił go koncert z okazji 450. rocznicy unii lubelskiej, odbywający się w ramach Festiwalu Piastów Śląskich.

Archiwum Kresowe

Genezą kolekcji kresowej omawianej instytucji była idea stworzenia stałej wystawy poświęconej tej tematyce. Stąd decyzja o zinstytucjonalizowaniu tych działań, nadaniu im wyższej rangi i uwiarygodnieniu w oczach ofiarodawców. Podstawą budowy zasobu był apel społeczny skierowany do Kresowian i pasjonatów historii, którzy posiadając pamiątki związane ze wschodnimi terytoriami dawnej Rzeczypospolitej, zechcieliby udostępnić je na potrzeby organizowanej wystawy lub trwale zdeponować.

W ten sposób powstało Archiwum Kresowe, które jest techniczną nazwą inwentarza i katalogu gromadzącego zbiory. Zostało ono utworzone specjalnie do opracowywania eksponatów dokumentujących życie dawnych mieszkańców Kresów Wschodnich II Rzeczypospolitej. Jak głosi strona internetowa Muzeum, w jego tworzeniu chodziło także o zebranie pamiątek dokumentujących przesiedlenie Kresowian na dzisiejsze ziemie zachodnie Polski, które w kilku fazach miało miejsce po II wojnie światowej.

Warto podkreślić, że otwarcie wystawy „Kresy. Ocalone wspomnienia” nie zakończyło procesu przyjmowania artefaktów do Archiwum Kresowego (w momencie uruchomienia ekspozycji liczyło ono 1300 eksponatów). W założeniach brzeskich muzealników przewidziane są okresowe zmiany eksponatów prezentowanych w gablotach i pomieszczeniach wystawowych, co wiąże się z dalszym przyjmowaniem pamiątek związanych z Kresami. Muzealnicy zyskują dzięki temu kolejne, bardzo cenne źródła historyczne, natomiast Kresowianie i ich rodziny mają większą szansę na ujrzenie swoich pamiątek na wystawie. Tego typu inicjatywy muzealne warto mieć na uwadze, jeśli posiada się artefakty o kresowej proweniencji, a przede wszystkim wolę ich społecznego wykorzystania.

„Do Brzegu Na Kresy”

Wystawa stała i archiwum to nie wszystko. W Brzegu, o czym nadmieniałem wcześniej, powstaje wyjątkowe muzeum, które ma na celu upamiętnienie i ochronę dziedzictwa Kresów. Wszystko zaczęło się od wspomnianej wystawy „Kresy. Ocalone wspomnienia”. Działania muzealników zbiegły się ze staraniami władz Brzegu, które szukały właściwej idei i sposobu na zagospodarowanie budynku dawnego gimnazjum piastowskiego. Stąd koncepcja utworzenie w budynku książęcej szkoły muzeum sprofilowanego na tematyce kresowej, co padło na szerszy, podatny grunt.

W tym kontekście połączono siły. Ówczesny wicepremier Piotr Gliński wyraził zgodę na przejęcie przez Muzeum Piastów Śląskich dawnego Gimnazjum Illustre, zabytkowego budynku z XVI wieku, który wdłuższej perspektywie powinien zostać zaadaptowana na potrzeby nowej placówki włączonej w strukturę organizacyjną Muzeum Piastów Śląskich. Przekazanie budynku nastąpiło w październiku 2021 roku.

Aby zapewnić merytoryczne przygotowanie muzeum, powołano specjalne Kolegium doradcze pod przewodnictwem dr. hab. Łukasza Gawła. Zadaniem Kolegium jest nadzór nad procesem adaptacji budynku i przygotowaniem wystaw. W 2022 roku przeprowadzono szczegółowe badania architektoniczne i archeologiczne, które posłużą do opracowania Programu Funkcjonalno-Użytkowego.

Przed twórcami muzeum stoi ogromne wyzwanie – zagospodarowanie przestrzeni o powierzchni 5500 m² w budynku i 3000 m² na terenie przyległym. Celem jest stworzenie muzeum, które w pełni odda historię i kulturę Kresów, prezentując ją w sposób angażujący i pouczający. Zaś powołanie Muzeum Dziedzictwa i Kultury Kresów jako oddziału Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu traktować należy jako odpowiedź na wieloletnie starania środowisk kresowych o konieczność utworzenia tego typu instytucji. Jako miłośnicy kresowych wędrówek możemy tylko szczerze kibicować, aby ten wymagający proces jak najszybciej „dopłynął do brzegu” – do Brzegu na Kresy.

Poprzednie części cyklu: