„Moje pochodzenie jest niemieckie, moim macierzystym językiem jest język niemiecki, ale jestem obywatelem polskim i uważam się za Polaka” – takie słowa miał kiedyś wypowiedzieć Karol Olbracht Habsburg-Lotaryński, arcyksiążę austriacki. I choć był arystokratą z linii Habsburgów-Cieszyńskich, od 1919 r. uchodził za „Polaka z wyboru” i swojej przybranej polskiej tożsamości nie wyparł się do końca życia – nawet po groźbą nazistowskich tortur.
.
Enigmatyczna młodość
O młodości Karola Olbrachta Austriackiego wiadomo niewiele. Był synem arcyksięcia Karola Stefana Habsburga‑Lotaryńskiego i arcyksiężnej Marii Teresy Habsburg‑Toskanki – potomków cesarza Franciszka Józefa I1. Po uzyskaniu matury, w 1907 roku Karol Olbracht rozpoczął studia w Wojskowej Akademii Technicznej w Wiedniu. Po ich zakończeniu w 1910 roku wstąpił do służby wojskowej jako podporucznik w 2. pułku haubic polowych stacjonującym w Wiedniu2. W 1912 roku został przeniesiony do 2. dywizjonu artylerii konnej w Wiedniu, a już rok później awansował na porucznika3.
Podczas I wojny światowej walczył początkowo na froncie wschodnim, a następnie w Tyrolu. W 1916 roku objął dowództwo nad I dywizjonem 14. pułku haubic polowych. Wkrótce potem awansował do stopnia majora i jesienią tego samego roku został dowódcą 8. pułku haubic polowych. Jesienią 1917 roku uzyskał stopień pułkownika i w związku z tym objął dowodzenie nad 23. Brygadą Piechoty. Przyznano mu również funkcję „oficera przydzielonego do Sztabu Generalnego”. Przez cały okres wojny był formalnie przypisany do 2. dywizjonu artylerii konnej, który w 1916 roku został przemianowany na 3. dywizjon artylerii konnej, a w 1918 – na 3. pułk artylerii polowej4.
Służba w Wojsku Polskim
Z początkiem lutego 1920 roku Karol Olbracht Habsburg rozpoczął służbę w odrodzonym Wojsku Polskim – państwie, które wybrał za swoją ojczyznę. Już po trzech miesiącach, 1 maja, objął dowództwo 16 Brygady Artylerii, wchodzącej w skład 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty. W czasie wojny polsko-bolszewickiej odegrał kluczową rolę w obronie Twierdzy Grudziądz – jednego z newralgicznych punktów na mapie wojennych zmagań. Jego zaangażowanie zostało ugruntowane formalnie 1 marca 1921 roku. Wówczas oficjalnie nastapiło przyjęcie arystokraty do Wojska Polskiego z uznaniem stopnia pułkownika artylerii oraz powołaniem do służby czynnej z mocą wsteczną od 1 lutego 1920 roku.
W 1924 roku Karol Olbracht Austriacki figurował już jako oficer rezerwy 21 Pułku Artylerii Polowej. Zweryfikowany w stopniu pułkownika ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 r., zajmując prestiżowe drugie miejsce na liście starszeństwa oficerów rezerwy artylerii. Dekadę później awansował na pierwsze miejsce w ewidencji oficerów pospolitego ruszenia artylerii. Pozostawał wówczas pod nadzorem Powiatowej Komendy Uzupełnień w Żywcu, będąc oficjalnie przewidzianym do mobilizacji w razie wybuchu wojny – z przydziałem do Oficerskiej Kadry Okręgowej nr V w Krakowie. Jego gotowość do służby wojskowej w Polsce, niezależnie od pochodzenia i arystokratycznego dziedzictwa, była dowodem nie tylko lojalności, lecz także głęboko zakorzenionej tożsamości narodowej.
Dziedzic dóbr żywieckich
Arcyksiążę Karol Olbracht Habsburg był trzecim z rodu Habsburgów, który objął w posiadanie dobra żywieckie. Kontynuując dziedzictwo zapoczątkowane przez Albrechta Fryderyka, a rozwijane przez jego ojca, Karola Stefana. Po śmierci tego ostatniego w 1933 roku, zgodnie z postanowieniami testamentu, majątek rodzinny został podzielony między potomstwo, z czego największą część – obejmującą właśnie ziemię żywiecką – otrzymał najstarszy syn – czyli właśnie Karol Olbracht Austriacki5.
Na tych terenach znajdował się m.in. słynny Arcyksiążęcy Browar w Żywcu, który aż do wybuchu II wojny światowej pozostawał pod osobistym zarządem „Polaka z wyboru”. Choć czas jego administracji był relatywnie krótki, wystarczył, by zapisał się w pamięci jako gospodarz nieprzeciętny – kompetentny, otwarty na ludzi i nowoczesne formy zarządzania. Zyskał opinię nie tylko sprawnego organizatora browaru, ale również oddanego opiekuna całych dóbr żywieckich, łączącego austriacką tradycję z głębokim zrozumieniem polskiego kontekstu kulturowego i społecznego6.
21 Pułk Artylerii Lekkiej
Koszary dawnej kawalerii austriackiej, usytuowane u zbiegu dzisiejszych ulic Leszczyńskiej i Poniatowskiego w Bielsku, stały się w latach międzywojennych siedzibą 21 Pułku Artylerii Lekkiej – jednostki wyjątkowo silnie związanej z lokalną społecznością. Żołnierze tego pułku, podobnie jak ich koledzy z 3 Pułku Strzelców Podhalańskich, szybko wtopili się w tkankę miejską. Aktywnie uczestniczyli w życiu społecznym Bielska i Białej. Jednym z najbardziej oczekiwanych momentów w lokalnym kalendarzu były mianowicie święta pułkowe obu jednostek. Były one celebrowane z rozmachem i serdecznością, stanowiąc wyraz wzajemnej sympatii między armią a cywilami7.
Wśród honorowych gości bialskiego 21 PAL szczególne miejsce zajmował arcyksiążę Karol Olbracht Habsburg – formalnie oficer tej jednostki, który z dumą nosił tytuł „Pana Pułkownika”. Był nie tylko symboliczną postacią w strukturze pułku, ale też jego aktywnym uczestnikiem. Niemal co roku pojawiał się na uroczystościach, zyskując tym samym uznanie i sympatię żołnierzy. Tradycją stało się, że na pułkowe święta przywoził ze sobą beczki słynnego żywieckiego piwa, czym zjednywał sobie nie tylko oficerów, lecz i mieszkańców. W geście wzajemności zapraszał później korpus oficerski do Żywca na eleganckie przyjęcia, poprzedzane zawodami hippicznymi z nagrodami fundowanymi osobiście8.
II wojna światowa
Przez cały okres międzywojenny Karol Olbracht Habsburg pozostawał w wojskowej rezerwie, jako „przewidziany do użycia w czasie wojny”. Sam się od swojego wojskowego obowiązku nie uchylał i w 1939 r. zgłosił się do służby. Nie został jednak przyjęty z uwagi na podeszły wiek i ogólny stan zdrowia.9. Po zakończeniu kampanii wrześniowej Karol Olbracht Habsburg powrócił do Żywca, mimo realnego zagrożenia ze strony niemieckiego okupanta. Jego lojalność wobec Polski i jawna niechęć wobec hitlerowskich Niemiec nie uszły uwadze nowych władz. Już w listopadzie 1939 roku aresztowało go Gestapo i osadziło w więzieniu w Cieszynie, gdzie przebywał przez niemal całą okupację.
Po aresztowaniu Karola Olbrachta Habsburga przewieziono do Krakowa, gdzie podczas brutalnych przesłuchań był torturowany. Ich tragiczne skutki odczuwał do końca życia: doznał paraliżu połowy ciała oraz stracił wzrok w jednym oku. Mimo nacisków stanowczo odmówił podpisania niemieckiej listy narodowościowej (Volksliste), deklarując niezłomną tożsamość i wierność państwu polskiemu. W odpowiedzi na ten akt obywatelskiej odwagi, władze III Rzeszy objęły jego majątek – w tym dobra żywieckie i browar – przymusowym zarządem. Decyzja arcyksięcia, podjęta w ekstremalnych warunkach, stała się symbolem odwagi i konsekwencji w wyborze polskości ponad osobistym bezpieczeństwem i przywilejami10.
Ostatnie lata życia
W sprawie przetrzymywanego przez Gestapo Karola Olbrachta Habsburga interweniował król Szwecji Gustaw V. Żona Karola Olbrachta była szwedzką arystokratką. Podobnie jak jej mąż – oddala swoje serce Polsce i została później odznaczona Krzyżem Walecznych za działalność w strukturach Armii Krajowej. Karol Olbracht Habsburg został w końcu zwolniony z niemieckiego aresztu. Przewieziono go do sanatorium dr Sinna w Neubadelsbergu pod Berlinem, gdzie dochodził do zdrowia po brutalnym śledztwie. Resztę wojny spędził w Wiśle, wraz z żoną i córkami, pozbawiony możliwości powrotu do zajętego przez Niemców majątku żywieckiego. Po zakończeniu działań wojennych, rodzina zdołała wywieźć go do Szwecji, gdzie wreszcie znalazł schronienie i spokój po latach prześladowań. Tam, na obczyźnie, zmarł w 1951 roku11.
Dziedzictwo Karola Olbrachta przetrwało jednak nie tylko w pamięci historyków i lokalnych społeczności, ale także poprzez jego córkę. Maria Krystyna Habsburg po wielu latach powróciła na stałe do Polski12. Zamieszkała na stałe w Żywcu, zresztą w wydzielonej części dawnego rodzinnego pałacu. Z oddaniem pielęgnowała tam pamięć o rodzie Habsburgów oraz o ojcu, który swoje losy związał z Polską nie z obowiązku, lecz z wyboru.
- Karol Olbracht Austriacki, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Olbracht_Austriacki (dostęp: 22.07.2025). ↩︎
- Tamże. ↩︎
- Tamże. ↩︎
- Tamże. ↩︎
- Karol Olbracht Habsburg. Trzeci właściciel browaru, Muzeum Browaru Żywiec. Źródło: https://muzeumbrowaru.pl/pl/karol-olbracht-habsburg-trzeci-wlasciciel-browaru/ (dostęp: 22.07.2025). ↩︎
- Tamże. ↩︎
- K. Kozik, Byli i tacy żołnierze. Historia Karola Olbrachta Habsburga, portal LUBBIE, źródło: https://lubbie.pl/historiabb/byli-i-tacy-zolnierze-historia-karola-olbrachta-habsburga (dostęp: 22.07.2025). ↩︎
- Tamże. ↩︎
- Tamże. ↩︎
- Karol Olbracht Austriacki, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
- K. Kozik, poz. cyt. ↩︎
- Tamże. ↩︎
Bibliografia:
- Karol Olbracht Austriacki, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Karol_Olbracht_Austriacki (dostęp: 22.07.2025).
- Karol Olbracht Habsburg. Trzeci właściciel browaru, Muzeum Browaru Żywiec. Źródło: https://muzeumbrowaru.pl/pl/karol-olbracht-habsburg-trzeci-wlasciciel-browaru/ (dostęp: 22.07.2025).
- Kozik K., Byli i tacy żołnierze. Historia Karola Olbrachta Habsburga, portal LUBBIE, źródło: https://lubbie.pl/historiabb/byli-i-tacy-zolnierze-historia-karola-olbrachta-habsburga (dostęp: 22.07.2025).
