Historia migracji jest niezwykle ciekawa i ma przed nami jeszcze sporo kart do odkrycia. Okazuje się, że nasi rodacy docierali w najodleglejsze miejsca naszego globu już wiele lat temu. Historie emigrantów są zazwyczaj złożone i ściśle splecione z czynnikami politycznymi, ekonomicznymi i kulturowymi. Nie inaczej było w przypadku Józefa Potaski – pierwszego Polaka, który oficjalnie osiedlił się najpierw w Australii, a później – w Tasmanii.
Pierwsze polskie ślady na antypodach
Według dostępnych źródeł 9 października 1803 r. miał być dniem, w którym do australijskiego wybrzeża dotarł Józef Potaski – pierwszy polski osadnik na tym kontynencie. Niestety, niewiele wiemy o szczegółach jego przybycia, nie wiemy też jakie mogły być jego wrażenia i refleksje po przybyciu na tak odległy ląd. Wiadomo jedynie, że początkowo trafił do osiedla w Sullivan Bay, a następnie do osady Hobart w Ziemi Van Diemena, gdzie mieszkał od 1804 roku aż do śmierci w 1824 roku1.
Choć Polacy dość chlubnie zapisali się w historii Australii, to początki ich osadnictwa wcale nie były okryte chwałą. Pierwsi polscy osadnicy, z Józefem Potaskim na czele trafili bowiem na antypody za karę, a australijska ziemia miała być dla nich niczym innym jak kolonią karną.
Kim był Józef Potaski?
O życiu i tożsamości Józefa Potaskiego wiadomo niewiele. Niezgodności pojawiają się już na poziomie jego nazwiska, występującego w różnych wariantach (Potaski, Potowski, Patoskey, Potaskee, Potasky). Pojawiły się nawet sugestie, jakoby ów zesłaniec pochodził od Potockich herbu Pilawa, choć raczej trudno w jakikolwiek sposób je udowodnić2.
Nie ma też pewności odnośnie jego właściwej daty urodzin. Inskrypcja na nagrobku w Kościele św. Dawida w centrum Hobart sugeruje, że urodził się w 1774 roku. Istnieją jednak jeszcze angielskie rejestry (przez niektórych uważane za bardziej wiarygodne), które sugerują, iż Potaski miał przyjść na świat w 1762 lub w 1764 roku3.
Nie jest też znane miejsce jego narodzin, choć podejrzewa się, że mógł pochodzić z terenów Rzeczpospolitej Obojga Narodów (dzisiejszej Białorusi)4. Za mieszkańca tych ziem wziął go słynny rosyjski nawigator, kapitan Andriej Łazarow, który miał okazję spotkać Potaskiego w 1823 r. Opisał go wówczas jako „starzejącego się, rodowitego Białorusina5”). Wiadomo jednak, że rosyjski nie był ojczystym językiem Potaskiego, a sam zainteresowany uważał się za Polaka. Potwierdzają to relacje innych osób – m.in. Johna Fawknera (współzałożyciela miasta Melbourne). Fawkner poznał Potaskiego jako nastolatek (sam był synem skazańca) i bardzo dobrze kojarzył go jako członka kolonii na Ziemi Van Diemana. Według jego relacji Potaski był Polakiem i katolikiem6.
Wplątany w historię
Niektórzy badacze sugerują, że za młodu Potaski mógł służyć w armii carskiej, jednak w 1794 r. przyłączył się do powstania kościuszkowskiego. Po jego upadku postanowił uciec od carskiej sprawiedliwości i wraz z innymi rodakami udał się do portu w Gdańsku, a następnie zbiegł do Londynu. Tam najprawdopodobniej otrzymał azyl i rozpoczął nowe życie, wiążąc się z Catherine O’Sullivan z Connaught w Irlandii. To właśnie dla niej ukradł szal należący do Pani Pollard z Newhaven. Nie wiadomo, co pchnęło go do kradzieży. Może bieda? Może głupota? Ten jednak z pozoru błahy przystępek zaważył na dalszym życiu jego rodziny.
27 marca 1802 r. Potaski stanął przed sądem Sussex Spring Assizes w Horsham w Wielkiej Brytanii. W wyniku procesu otrzymał od Barona Hothama wyrok siedmiu lat zesłania do australijskiego „gułagu”. Tu wyłania się pewien chichot historii: choć Połaskiemu udało się uciec od zsyłki na mroźną Syberię, nie uniknął zesłania do obozu na upalnej australijskiej ziemi.
Czy 7 lat zesłania na drugi koniec świata to adekwatna kara za kradzież szala? Być może na osądzie zaważyła ogólna ocena postaci Potackiego. Wspomniany Fawkner miał opisywać go jako „niepoprawnego człowieka”, a jego żonę jako „niskiego pochodzenia, brudną i leniwą kobietę z Connaught”, dodając, że wychowali swoje dzieci „w brudzie i ignorancji” stosując przy tym „złe praktyki”7.
Wyprawa na koniec świata
Wraz z Potaskim na antypody popłynęła jego żona oraz małoletni syn Joseph. Cała rodzina weszła na pokład statku „Calcutta”, by już nigdy nie wrócić do Europy. Ich flotą dowodził podpułkownik David Collins, który miał za zadanie założyć osadę Sullivan Bay w Port Phillip Bay.
Osadę faktycznie założono, ale szybko została porzucona. Braki w wodzie i żywności, nieprzychylność Aborygenów oraz ogólne niepokoje w grupie prawie 500 osadników zaważyły na jej losie. Potaski wraz z rodziną ponownie wsiadł na pokład statku, udając się w styczniu 1804 do Hobart na Tasmanii.
Tym razem Potaski i O’Sullivan płynęli na statku „Ocean”, i tuż przed jego zacumowaniem Catherine urodziła córkę – Catherine Jr. Mała Catherine stała się tym samym pierwszym europejskim dzieckiem urodzonym i ochrzczonym na Tasmanii.
Nowy rozdział w Hobart
Na Tasmanii rodzinie Potaskich udało się jakoś zorganizować swoje życie. Zarówno Józef, jak i Catherine otrzymali ziemię, którą mogli uprawiać. W tym czasie Potaski pracował ciężko, a jego praca przynosiła zauważalne rezultaty. Według geodety Georga Evansa Potaski „do 1816 roku wynajmował farmy w Kangaroo Point, Geilston i Risdon, uprawiając na nich więcej kukurydzy niż potrzeba było na roczne zaopatrzenie całej kolonii…”.
Potascy mieli wygodny dom w Kangaroo Point. W 1819 roku wypasał cztery byki i dziesięć krów oraz dwadzieścia owiec, podczas gdy na ziemi należącej do jego żony rosła pszenica. Potasky zaopatrywał miejscowy komisariat właśnie pszenicę”8.
Los dzieci Potaskiego
Niestety, losy dzieci Józefa Potaskiego nie były szczęśliwe. Jego syn, wraz z kilkoma kolegami, został oskarżony na gwałt na żonie Alfreda Thruppa, który był w konflikcie z Józefem. John Potasky został pojmany i przewieziony do Sydney, gdzie skazano go na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok wykonano w Hobart 28 kwietnia 1821 r. Wraz z Johnem zgasła męska linia rodu Potaskich.
Burzliwe losy spotkały też córkę Józefa, Catherine Jr., która w wieku 16 lat urodziła nieślubnego syna Williama (chłopiec zmarł niespełna trzy lata później). Catherine oskarżano o trudnienie się prostytucją, przez co nie cieszyła się łaską miejscowego katolickiego kapelana, ojca Connolly’ego. Pewnym potwierdzeniem tej tezy mógłby fakt, że swojego syna ochrzciła ona w kościele anglikańskim.
Czy śmierć dziecka zmusiła ją do zmiany stylu życia i otrząśnięcia się? Być może, gdyż wiadomo, że 29 czerwca 1824 roku wyszła za mąż za pochodzącego z Irlandii Edwarda McDonalda (niektóre źródła podają nazwisko McDonnel). Sam Józef Potaski zmarł wkrótce potem – dokonał swojego żywota w Hobart 31 sierpnia 1824 roku. Napis na jego nagrobku sugeruje, iż przeżył on 50 lat, w rzeczywistości mógł mieć on w chwili śmieci 62 lat9.
Żona Potaskiego wraz z córką i zięciem przeniosła się do Geelong, gdzie zmarła w 1855 r. (przeżywszy 96 lat). Małżeństwo Catherine Jr. i Edwarda doczekało się czwórki dzieci – trzech córek i syna. Edward zmarł w roku 1868, a Catherine – 30 stycznia 1877 r. Ich potomkowie żyją w Tasmanii do dziś.
- D. Cahill, The Problematic Figure of Joseph Potaski, Australia’s First Polish Settler, źródło: https://webarchive.nla.gov.au/awa/20040615104936/http://www.apcs.org.au/Attachments/Potaski_Article_%20by_%20Des_Cahill.pdf (dostęp: 31.10.2025). ↩︎
- Joseph Potaski, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Joseph_Potaski (dostęp). ↩︎
- D. Cahill, poz. cyt. ↩︎
- Joseph Potaski, Wikipedia… poz. cyt. ↩︎
- Prawdopodobnie Potaski został opisany innymi słowami, gdyż białoruska odrębność i świadomość narodowa dopiero się kształtowały – jeszcze na początku XX wieku spora część mieszkańców dzisiejszej Białorusi uważała się nie za Białorusinów, ale za „tutejszych”. ↩︎
- D. Cahil, poz. cyt. ↩︎
- Tamże. ↩︎
- Tamże. ↩︎
- Tamże. ↩︎
Bibliografia:
- D. Cahill, The Problematic Figure of Joseph Potaski, Australia’s First Polish Settler, źródło:https://webarchive.nla.gov.au/awa/20040615104936/http://www.apcs.org.au/Attachments/Potaski_Article_%20by_%20Des_Cahill.pdf (dostęp: 31.10.2025).
- Joseph Potaski, Wikipedia, wolna encyklopedia, źródło: https://pl.wikipedia.org/wiki/Joseph_Potaski (dostęp).
