Bertel Thorvaldsen – duński mistrz, który wpisał się w dzieje polskiej sztuki
Choć urodził się w Kopenhadze i przez większą część życia tworzył w Rzymie, jego dzieła na trwałe wpisały się w pejzaż polskiej kultury. Bertel Thorvaldsen, duński rzeźbiarz epoki klasycyzmu, to postać, której prace stały się spoiwem między sztuką duńską a polskim dziedzictwem narodowym.
Od Kopenhagi do Rzymu – narodziny klasycysty
Thorvaldsen przyszedł na świat 19 listopada 1770 r. w Kopenhadze w rodzinie o islandzkich korzeniach. Jego ojciec był rzeźbiarzem okrętowych galionów, co z pewnością rozbudziło w chłopcu wrażliwość na kształt i formę. Już jako jedenastolatek rozpoczął naukę w Królewskiej Duńskiej Akademii Sztuk Pięknych, gdzie szybko zdobył uznanie wykładowców i pierwsze artystyczne nagrody.
W 1797 r., dzięki stypendium hrabiego Reventlowa, wyjechał do Rzymu, wówczas stolicy europejskiej sztuki. To właśnie tam ukształtował się jego charakterystyczny styl, inspirowany antykiem i greckim ideałem piękna. Początkowo zmagał się z biedą i samotnością, ale wkrótce zyskał sławę porównywalną z Antonim Canovą, najwybitniejszym włoskim rzeźbiarzem klasycyzmu.
Własne atelier w Wiecznym Mieście, uczniowie, asystenci i dziesiątki zamówień z całej Europy, to była codzienność artysty w pierwszej połowie XIX w. Pracował dla monarchów, arystokratów, a nawet papieży. Jego dłutem powstały monumentalne rzeźby i pomniki o tematyce mitologicznej, religijnej i historycznej.
Thorvaldsen i Polska – klasycyzm nad Wisłą
W historii polskiej sztuki Thorvaldsen zapisał się przede wszystkim jako autor dwóch pomników, które należą dziś do symboli Warszawy. W 1820 r., w drodze powrotnej z Kopenhagi do Rzymu, artysta zatrzymał się w Polsce. Właśnie wtedy podpisał kontrakt na wykonanie konnego pomnika księcia Józefa Poniatowskiego, bohatera narodowego, wodza i polityka.
Projekt rzeźby, wystawiony publicznie w 1829 r., wywołał niemałe kontrowersje. Duński mistrz ukazał polskiego generała w konwencji antycznego bohatera, a więc półnagiego, na wzór rzymskiego wodza. Choć początkowo budziło to sprzeciw, dziś właśnie to połączenie klasycznej formy i narodowego tematu czyni dzieło wyjątkowym. Pomnik, którego kopia stoi obecnie przed Pałacem Prezydenckim w Warszawie, stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych monumentów w Polsce.
Drugim arcydziełem Thorvaldsena nad Wisłą jest pomnik Mikołaja Kopernika, wykonany na zamówienie Stanisława Staszica, prezesa Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Pomnik został postawiony przed Pałacem Staszica w 1830 r., przedstawia uczonego z globusem i cyrklem. symbolem nauki i odkrycia ruchu Ziemi. Ta rzeźba, łącząca monumentalność z intelektualnym spokojem, do dziś jest jednym z najważniejszych punktów na mapie stolicy.
Thorvaldsen zaprojektował także pomnik Stanisława Małachowskiego w kościele Świętego Krzyża w Warszawie oraz nagrobne pomniki i płaskorzeźby dla polskich rodów arystokratycznych. Na Wawelu w Kaplicy Potockich znajduje się wykonany według jego projektu pomnik grobowy Artura Potockiego, z wizerunkiem Chrystusa błogosławiącego, będący kopią rzeźby z kopenhaskiej katedry.
Wśród jego polskich realizacji znajdują się też popiersia Artura i Julii Potockich, a także płaskorzeźby o tematyce antycznej, zdobiące pałace i świątynie. W Łazienkach Królewskich można podziwiać również dekoracyjne motywy „Apollo i Muzy” inspirowane jego twórczością.
Artysta Europy – mistrz, który inspirował pokolenia
Thorvaldsen był artystą, którego twórczość łączyła dyscyplinę klasycznego piękna z emocjonalnym rysem nowej epoki. Choć sam pozostawał wierny ideałom starożytnej Grecji, jego rzeźby zyskiwały coraz bardziej ludzki charakter. Widać to zwłaszcza w późniejszych dziełach, np. w pełnym wyrazu pomniku papieża Piusa VII w Bazylice św. Piotra czy w realistycznym przedstawieniu króla Maksymiliana I w Monachium.
W 1838 r. artysta powrócił do rodzinnej Danii, gdzie witano go jak bohatera narodowego. Pracował do końca życia, a w ostatnich latach zaprojektował własne muzeum w Kopenhadze. Muzeum Thorvaldsena, otwarte już po jego śmierci, przechowuje dziś setki dzieł i szkiców, w tym modele pomników stworzonych dla Polski.
Duńsko-polskie dziedzictwo
Dla Polaków Bertel Thorvaldsen pozostaje symbolem europejskiego wymiaru naszej kultury. Pomnik Kopernika i pomnik Poniatowskiego są wyrazem mistrzostwa rzeźbiarza oraz znakiem polskich aspiracji, a więc pragnienia, by nasza kultura była częścią europejskiego dziedzictwa.
Wkład Thorvaldsena w polską sztukę to nie tylko konkretne dzieła, lecz także duch klasycyzmu, który na długie lata ukształtował estetykę XIX-wiecznej Polski. Dzięki niemu europejska sztuka antyku znalazła swoje odbicie nad Wisłą, a wizerunki polskich bohaterów zyskały ponadczasową, antyczną szlachetność.
