W dniu 12 grudnia 2025 roku Gimnazjum im. Stanisława Moniuszki w Kowalczukach uroczyście świętowało 60- lecie swojego istnienia. Jednocześnie minęło 20 lat od kiedy w tej placówce lekcje odbywają się wyłącznie po polsku i szkoła ma charakter szkoły poświęconej polskiej mniejszości na Litwie. Z okazji tak wielkiego i podwójnego jubileuszu szkoła urządziła największe uroczystości w swojej historii.
Początki w dwudziestoleciu międzywojennym
Najstarsze odnalezione dokumenty potwierdzają, że już w dwudziestoleciu międzywojennym w Kowalczukach, należących wówczas do Polski, znajdowała się szkoła powszechna, a po zajęciu tych terenów przez Litwę w latach 1939-1940 przymusowo zastąpiono język polski litewskim. Najstarsi mieszkańcy wspominają, że w jakieś formie szkoła funkcjonowała też w czasie okupacji sowieckiej, być może także niemieckiej. Po wojennej zawierusze już w 1945 roku Kowalczuka szkoła powróciła do normalnej pracy, chociaż była bardzo biedna i mieściła się w lokalnej leśniczówce. Naukę prowadzono po polsku i rosyjsku. Z powodu szybko rosnącej liczby dzieci potrzebny był nowy budynek, gdyż do kowalczuckiej szkoły chodziły dzieci z wielu okolicznych miejscowości.
Nowy gmach szkoły
W roku 1965 udało się wybudować nowy murowany gmach o trzech kondygnacjach. Dla kadry i uczniów była to dosłownie, jak przesiadka z „malucha do mercedesa”. W tym okresie dyrektorem był Dmitrij Gorbatow i to on zabiegał mocno i wybudowanie nowego budynku dla szkoły. W końcu lat osiemdziesiątych, na fali przemian w upadającym ZSRS nauka do polskiego i rosyjskiego języka nauczania dołączył litewski. Szkoła miała w tamtych czasach status szkoły średniej. W roku 1983 nastąpiła też zmiana dyrektora, funkcję tą objęła Halina Podworska. Natomiast już w niepodległej Litwie, w roku 1992 stanowisko dyrektora objął Zygmunt Jaświn.
Dwa lata później szkoła, po wielu latach oczekiwania, została wyświecona przez lokalnego proboszcza księdza Dariusza Stańczyka, który zainicjował także powstanie drużyny harcerskiej istniejącej do dziś.. W roku 1993 litewskie klasy przeniosły się do oddzielnej placówki, wobec czego nauka odbywała się po polsku i rosyjsku. W roku 1999 szkoła otrzymała imię Stanisława Moniuszki- wybitnego polskiego kompozytora. Rok 2005 przyniósł kolejną wielką zmianę, ponieważ od tego czasu w szkole odbywają się lekcje wyłącznie w języku polskim, po raz pierwszy od 1939 roku. Po Zygmuncie Jaświnie tymczasowo obowiązki dyrektora pełniła Anna Borkowska, a od 2021 roku dyrektorem jest Katarzyna Macuk. Jednocześnie szkoła stała się gimnazjum, co w litewskim systemie oznacza naukę 12- letnią aż do matury.
Sześć dekad tradycji
Tegoroczne uroczyste obchody były oczkiem w głowie całej społeczności szkolnej od początku roku szkolnego. Godne upamiętnienie sześciu dekad tradycji nie jest bowiem łatwe. Na wydarzenie zaproszono wielu gości z Litwy oraz Polski. Władze szkoły nie chciały pominąć nikogo, kto zasłużył się dla kowalczuckiej społeczności szkolnej na przestrzeni wielu lat. Głównym punktem obchodów miała być prezentacja książki „Pokolenia pod jednym dachem”, stworzonej specjalnie z tej okazji. Pomoc przy organizacji wydarzenia oraz wydaniu pamiątkowej książki udzieliły: władze Rejonu Wileńskiego, Ambasada RP w Wilnie, oraz polska Gmina Mstów.
Uroczysta gala
Uroczysta gala na szkolnej sali sportowej rozpoczęła się odśpiewaniem hymnu Litwy i Gimnazjum, połączone z wprowadzeniem pocztów sztandarowych- Polski, Litwy i szkoły. W trakcie trwającej ponad trzy godziny gali przemówienia przeplatały się z występami artystycznymi uczniów oraz opowiadaniu o historii placówki. Pośród gości znaleźli się między innymi: Konsul Generalny RP w Wilnie Dariusz Wiśniewski, mer rejonu wileńskiego Robert Duchniewicz wraz z wicemerem, radny rejonu wileńskiego Stanisław Zajankowski, starosta gminy Kowalczuki Renata Mickiewicz, a także przedstawiciele zaprzyjaźnionych organizacji z Polski. Swoich przedstawicieli przysłało Stowarzyszenie Odra-Niemen (Kamil Dąbski) , Fundacja Pogoń Lwów (Michaela Vasicek) i Fundacja Na Obcej Ziemi (Piotr Poźlewicz z żoną). Nie zabrakło również przedstawicieli Kościoła, na czele z proboszczem tutejszej Parafii oraz dyrektorów okolicznych szkół- zarówno polskich jak i litewskich.
Stronę litewską reprezentowała także dwójka mundurowych- ze względu na położenie Kowalczuk przy granicy z Białorusią. Mer Duchniewicz wręczył podziękowania dla nauczycieli, a na ręce Pani Dyrektor przekazał symboliczne 1500 euro. Radny Zajączkowski, wieloletni nauczyciel muzyki w szkole oprócz przemowy popisał się również swoimi talentami muzycznymi, a słowo do zebranych skierował też wieloletni dyrektor Zygmunt Jaświn. Obecna na Sali była również urodzona w 1939 roku Bernadetta Mikulewicz, która jest źródłem bezcennej wiedzy o wojennych losach Kowalczuk. Wszystkim gościom wręczone zostały egzemplarze „Pokolenia pod jednym dachem”. Po części oficjalnej na zebranych czekał poczęstunek, na czele z urodzinowym tortem.
Szkoła nie zwalnia tempa
Szkoła w Kowalczukch nie zwalnia tempa i już planuje dalsze działania. Mimo ogólno litewskiego problemu z demografią co roku pojawiają się uczniowie w klasach początkowych, chociaż zawsze mogłoby być ich więcej. Stała współpraca z organizacjami z Polski zapewnia uczniom z Kowaczluk możliwość odwiedzania Polski i umacniania swojej tożsamości narodowej. Podopieczni szkoły odnoszą także sukcesy między innymi w Olimpiadzie z języka polskiego. Należy mieć nadzieję, że przed Gimnazjum im. Stanisława Moniuszki jest jeszcze nie jedna taka rocznica, ja ta w 2025 roku.
